Hasta Yakını Olmak: Bakım Veren Tükenmişliği ve Kendine Bakmak

Kısa cevap: Kronik ya da ağır bir hastalığı olan bir yakına bakmak; sevgi ve bağlılığın yanı sıra yoğun yorgunluk, kaygı, suçluluk, öfke ve yalnızlık da getirebilir. Uzun süre kendine bakmadan sürdürülen bakım, bakım veren tükenmişliğine yol açar. Yardım istemek, sorumluluğu paylaşmak, kısa molalar vermek ve psikolojik destek almak hem bakım verenin hem bakım alanın iyiliği için önemlidir.

Yaşlı bir anne-babaya, hasta bir eşe ya da engelli bir çocuğa bakmak, birçok kişinin hayatının büyük bir kısmını kaplar. Bakım verenler çoğu zaman görünmez kahramanlardır; kendi ihtiyaçlarını erteleyerek başkası için yaşarlar. Bu yazıda hasta yakını olmanın psikolojik yükünü ve bu yükü hafifletmenin yollarını ele alıyoruz.

Bakım Vermenin Duygusal Yükü

• Sürekli kaygı: Yakınının sağlığı ve gelecekle ilgili endişeler.
• Suçluluk: Yeterince iyi bakamadığını düşünmek ya da kendi için zaman ayırınca suçlu hissetmek.
• Öfke ve kırgınlık: Duruma, diğer aile üyelerine ya da bazen bakım verilen kişiye karşı; ardından bu öfke için suçluluk.
• Yas: Sevdiği kişinin eski haline dair kayıp duygusu.
• Yalnızlık: Sosyal hayatın daralması ve anlaşılmama hissi.
• Kimlik kaybı: Hayatın tamamen bakım rolü etrafında dönmesi.

Bu duyguların hepsi normaldir ve sevginin eksikliği anlamına gelmez.

Bakım Veren Tükenmişliğinin Belirtileri

• Sürekli yorgunluk ve dinlenmekle geçmeyen bitkinlik
• Uyku sorunları
• Sinirlilik ve sabırsızlık
• Eskiden keyif veren şeylere ilgi kaybı
• Kişinin kendi sağlığını ihmal etmesi
• Sık hastalanma
• Umutsuzluk ve çaresizlik
• Bakım verilen kişiye karşı duygusal uzaklaşma

Neden Kendinize Bakmalısınız?

Bakım verenler sıklıkla kendi ihtiyaçlarını bencillik olarak görür. Oysa tükenmiş bir bakım veren, uzun vadede iyi bakım veremez. Uçaklardaki “önce kendi oksijen maskenizi takın” uyarısı burada da geçerlidir. Kendinize bakmak, bakımın sürdürülebilir olmasının koşuludur.

Yükü Hafifletmenin Yolları

1. Yardım isteyin: Diğer aile üyelerine somut görevler verin: “Salı günleri annemin yanında sen kalır mısın?”
2. Profesyonel destekten yararlanın: Evde bakım hizmetleri, gündüz bakım merkezleri ve sosyal hizmetler hakkında bilgi edinin.
3. Kısa molalar verin: Haftada birkaç saat bile kendinize ait zaman fark yaratır.
4. Sağlığınızı ihmal etmeyin: Kendi doktor kontrollerinizi, uykunuzu ve beslenmenizi koruyun.
5. Sosyal bağları sürdürün: Arkadaşlarınızla kısa da olsa görüşün.
6. Gerçekçi beklentiler: Her şeyi mükemmel yapmak zorunda değilsiniz.
7. Duygularınızı ifade edin: Güvendiğiniz biriyle ya da bir destek grubunda konuşun.

Psikolojik Destek

Bakım verenler için psikolojik destek; tükenmişlik, suçluluk, öfke ve yas duygularıyla başa çıkmayı, sınır koymayı ve kendine bakmayı öğrenmeyi sağlar. Aynı durumu yaşayan kişilerle bir araya gelinen destek grupları da yalnızlık duygusunu azaltır.

Kendinizi tamamen çaresiz ve umutsuz hissediyorsanız ya da kendinize veya başkasına zarar verme düşünceleriniz varsa hemen 112’yi arayın. ALO 183 Sosyal Destek Hattı da bakım hizmetleri konusunda bilgi verebilir.

Sık Sorulan Sorular

Bakım yükünü paylaşmak

Hasta yakınları çoğu zaman tüm sorumluluğu tek başına üstlenmeye çalışır. Ancak bakım yükünü paylaşmak hem bakım verenin sağlığını korur hem de hastanın daha iyi bakım almasını sağlar.

• Aile içinde görev dağılımı yapın: Kardeşler ve diğer aile üyeleriyle somut görevler belirleyin; hastane ziyaretleri, alışveriş, ilaç takibi gibi.
• Yardım tekliflerini kabul edin: “Bir şeye ihtiyacın olursa söyle” diyenlere net istekler iletin.
• Profesyonel destekten yararlanın: Evde bakım hizmetleri, belediyelerin sosyal hizmetleri ve gündüz bakım merkezleri gibi seçenekleri araştırın.
• Kısa molalar planlayın: Haftada birkaç saat bile olsa kendinize zaman ayırmak tükenmişliği önler.

Tükenmişliğin uyarı işaretleri

Sürekli yorgunluk, sinirlilik, uyku sorunları, kendi sağlığını ihmal etme, sosyal hayattan kopma ve çaresizlik hissi bakım veren tükenmişliğinin işaretleri olabilir. Bu belirtileri fark ettiğinizde destek almak, hem sizin hem de bakım verdiğiniz kişinin iyiliği için önemlidir.

Bakım veren desteği alanında çalışan uzmanlar için İstanbul psikologları listesine göz atabilirsiniz.