Sosyal Fobi (Sosyal Anksiyete Bozukluğu) Nedir? Belirtileri ve Tedavisi

Kısa cevap: Sosyal fobi (sosyal anksiyete bozukluğu), başkaları tarafından olumsuz değerlendirilme, utanç duyma ya da rezil olma korkusu nedeniyle sosyal ortamlarda yoğun kaygı yaşanması ve bu ortamlardan kaçınılmasıdır. Utangaçlıktan farklı olarak hayatı belirgin şekilde kısıtlar. Yaygın bir anksiyete bozukluğudur ve bilişsel davranışçı terapiyle etkili bir şekilde tedavi edilebilir.

Toplantıda söz almak, restoranda sipariş vermek, telefonla konuşmak ya da yeni insanlarla tanışmak çoğumuz için sıradan durumlardır. Sosyal fobi yaşayan kişiler için ise bunlar günlerce öncesinden kaygı yaratan zorlu deneyimler olabilir. Bu yazıda sosyal fobiyi ve tedavi yollarını ele alıyoruz.

Utangaçlık mı, Sosyal Fobi mi?

Utangaclık bir mizaç özelliğidir; utangaç kişiler yeni ortamlarda biraz zaman ister ama genellikle uyum sağlar. Sosyal fobide ise korku çok daha yoğundur, aylarca sürer ve kişi önemli fırsatları kaçıracak şekilde sosyal durumlardan kaçınır. Okul, iş ve ilişkiler belirgin şekilde etkilenir.

Sık Korkulan Durumlar

• Topluluk önünde konuşmak
• Yeni insanlarla tanışmak
• Başkalarının önünde yemek yemek ya da içmek
• Telefonla konuşmak
• Toplantılarda fikir söylemek
• Yetkili kişilerle konuşmak
• Gözlenirken bir iş yapmak: yazmak, imza atmak
• Partiler ve sosyal etkinlikler

Belirtiler

• Bedensel: Kızarma, terleme, titreme, çarpıntı, sesin titremesi, mide bulantısı.
• Zihinsel: “Aptal görüneceğim”, “Herkes gerginliğimi fark edecek”, “Benimle alay edecekler” gibi düşünceler.
• Davranışsal: Kaçınma, göz temasından kaçınma, az konuşma.
• Sonrasında: Yaşanan sosyal durumu saatlerce zihinde tekrar tekrar düşünme ve kendini eleştirme.

Güvenlik Davranışları

Sosyal fobi yaşayan kişiler kaygılarını azaltmak için çeşitli “güvenlik davranışları” geliştirir: söyleyeceklerini önceden ezberlemek, kızarmayı gizlemek için makyaj ya da yüksek yakalı giysiler, ellerini cebinde tutmak, telefonla meşgul görünmek. Bu davranışlar kişinin korkulan sonucun gerçekleşmediğini fark etmesini engeller ve kaygıyı sürdürür. Ayrıca dikkati içe yönelterek sosyal etkileşimi daha da zorlaştırır.

Ne Zaman Başlar?

Sosyal fobi çoğunlukla çocukluk ya da ergenlik döneminde başlar. Mizaç, aşırı eleştirel ya da koruyucu ebeveynlik, zorbalık ya da alay edilme deneyimleri risk etkenleri arasındadır. Tedavi edilmediğinde yıllarca sürebilir ve depresyon ile madde kullanımı riskini artırabilir.

Tedavi

• Bilişsel davranışçı terapi: Sosyal fobide en etkili tedavilerden biridir. Olumsuz değerlendirilme ile ilgili düşünceleri, güvenlik davranışlarını ve dikkat odaklanmasını ele alır.
• Maruz bırakma ve davranışsal deneyler: Korkulan sosyal durumlara kademeli olarak girip gerçekte ne olduğunu gözlemlemek.
• Grup terapisi: Güvenli bir ortamda sosyal becerileri ve maruz kalmayı deneyimlemek.
• İlaç tedavisi: Gerektiğinde psikiyatrist tarafından önerilebilir.

Kendinize Yardımcı Olabilecekleriniz

1. Dikkatinizi kendinizden karşınızdaki kişiye ve konuşmaya yöneltin.
2. Güvenlik davranışlarını birer birer bırakmayı deneyin.
3. Küçük sosyal adımlarla başlayın: bir kasiyere günaydın demek gibi.
4. Sosyal durumlardan sonra kendinizi aşırı eleştirmek yerine şefkatle yaklaşın.

Sık Sorulan Sorular

Sosyal kaygıyı sürdüren güvenlik davranışları

Sosyal kaygı yaşayan kişiler, sosyal ortamlarda kendilerini korumak için bazı “güvenlik davranışları” geliştirir. Bu davranışlar kısa vadede kaygıyı azaltır; ancak uzun vadede kaygının sürmesine neden olur.

• Göz temasından kaçınmak
• Konuşmadan önce söyleyeceklerini zihinde defalarca prova etmek
• Telefonla meşgul görünmek
• Kızarmayı gizlemek için saçla ya da kıyafetle yüzünü kapatmak
• Yanında hep tanıdık biriyle sosyal ortamlara gitmek
• Ortamdan erken ayrılmak

Bu davranışlar, kişinin “Bu önlemleri almasaydım kötü bir şey olurdu” inancını güçlendirir. Terapide bu davranışların yavaş yavaş bırakılması, kişinin korktuğu şeyin aslında gerçekleşmediğini deneyimlemesini sağlar.

Sosyal kaygı ve okul, iş hayatı

Sosyal kaygı genellikle ergenlik döneminde başlar ve tedavi edilmediğinde eğitim, kariyer ve ilişkiler üzerinde önemli etkiler bırakabilir. Derste parmak kaldıramamak, iş toplantılarında fikir söyleyememek ya da terfi fırsatlarından kaçınmak sık görülür. Erken tedavi, bu kısıtlamaların önüne geçer.

Sosyal kaygı tedaviye iyi yanıt veren bir sorundur. Küçük adımlarla ilerlemek ve destek almak, sosyal ortamlarda daha rahat hissetmenizi sağlar.

Sosyal kaygı alanında çalışan uzmanlar için İstanbul psikologları listesini inceleyebilirsiniz.