Ergenlerde Madde Kullanımı: Aileler Neye Dikkat Etmeli?

Kısa cevap: Ergenlik, merak, arkadaş baskısı ve kimlik arayışının yoğun olduğu bir dönemdir; bu yüzden madde denemeleri en sık bu yaşlarda başlar. Gelişmekte olan beyin maddelere daha hassas olduğu için erken yaşta kullanım bağımlılık riskini artırır. Açık iletişim, net sınırlar ve sıcak bir aile ilişkisi en güçlü koruyucu etkenlerdir.

Birçok anne baba, çocuğunun madde kullanabileceği ihtimalini düşünmek bile istemez. Oysa bu konuyu konuşulabilir hale getirmek, çocuğu korumanın en önemli adımıdır. Bu yazıda ergenlerin neden madde denediğini, hangi işaretlerin dikkat gerektirdiğini ve ailelerin nasıl bir tutum izleyebileceğini anlatıyoruz.

Ergenler Neden Madde Dener?

• Merak ve risk alma: Ergen beyninde ödül sistemi hızlı gelişirken frene benzeyen karar verme bölgeleri daha yavaş olgunlaşır.
• Arkadaş grubuna ait olma: Gruptan dışlanma korkusu, “hayır” demeyi zorlaştırır.
• Duygularla baş etme: Kaygı, yalnızlık, aile içi sorunlar ya da akran zorbalığı yaşayan gençler maddeyi bir kaçış olarak görebilir.
• Büyümüş hissetmek: Yetişkinlere özgü davranışlar bağımsızlık sembolü gibi algılanabilir.
• Kolay ulaşım ve yanlış bilgi: Sosyal medyada maddeler zararsız ya da “doğal” gösterilebilir.

Neden Erken Yaş Önemli?

Beyin yirmili yaşların ortasına kadar gelişmeye devam eder. Bu dönemde düzenli madde kullanımı dikkat, hafıza, öğrenme ve duygu düzenleme becerilerini olumsuz etkileyebilir. Araştırmalar, madde kullanımına ne kadar erken başlanırsa ilerleyen yıllarda bağımlılık gelişme olasılığının o kadar arttığını gösteriyor. Bu nedenle ilk denemeyi geciktirmek bile önemli bir koruyucu etkendir.

Dikkat Edilmesi Gereken İşaretler

Ergenlikte ruh hali değişiklikleri doğaldır; bu yüzden tek bir belirtiye değil, bir arada görülen ve süren değişikliklere bakmak gerekir:

• Ders başarısında ani düşüş, okuldan kaçma
• Arkadaş çevresinin tamamen değişmesi, yeni arkadaşları tanıtmaktan kaçınma
• Aşırı gizlilik, odaya kapanma, telefonu sürekli saklama
• Uyku ve iştah düzeninde belirgin değişiklik
• Açıklanamayan para harcamaları ya da evden eşya ve para kaybolması
• Kızarık gözler, alışılmadık kokular, dalgınlık
• Sevdiği spor ya da hobileri bırakma
• Öfke patlamaları, aile kurallarına sürekli karşı gelme

Çocuğunuzla Nasıl Konuşmalısınız?

1. Erken başlayın: Maddeler hakkında konuşmak için bir sorun çıkmasını beklemeyin; ortaokul yılları iyi bir başlangıçtır.
2. Dinleyin: Ne bildiğini, arkadaşları arasında neler konuşulduğunu sorun ve yargılamadan dinleyin.
3. Doğru bilgi verin: Korkutma yerine gerçekçi bilgiler paylaşın; abartılı uyarılar gençlerde güven kaybına yol açar.
4. Hayır demeyi birlikte çalışın: Bir teklif geldiğinde söyleyebileceği cümleleri birlikte düşünün.
5. Net beklentiler koyun: Madde kullanımına dair aile kurallarınızı açıkça ve sakin bir dille ifade edin.
6. Kapıyı açık bırakın: Zor bir durumda size gelebileceğini, önce güvenliğinin önemli olduğunu söyleyin.

Koruyucu Etkenler

• Anne baba ile sıcak ve güvene dayalı ilişki
• Çocuğun nerede ve kimlerle olduğunu bilen ama boğmayan bir ilgi
• Spor, sanat, gönüllülük gibi anlamlı etkinlikler
• Okula bağlılık ve destekleyici öğretmenler
• Duygularını ifade edebileceği bir ortam
• Ebeveynlerin kendi madde ve alkol kullanımında örnek olması

Kullandığını Öğrendiyseniz

İlk tepkiniz öfke, korku ya da hayal kırıklığı olabilir; bu çok anlaşılır. Ancak konuşmayı sakinleştikten sonra yapmak daha verimlidir. Cezalandırmaya odaklanmak yerine ne kadar süredir, neden ve ne sıklıkta kullandığını anlamaya çalışın. Tek seferlik bir deneme ile düzenli kullanım farklı yaklaşımlar gerektirir. Her iki durumda da bir çocuk ve ergen psikoloğu ya da psikiyatristi ile görüşmek, durumu doğru değerlendirmenize yardım eder.

Profesyonel Destek

Ergenlerde madde kullanımı çoğu zaman kaygı, depresyon, dikkat eksikliği ya da aile içi sorunlarla birlikte görülür. Bu nedenle tedavi yalnızca maddeye değil, gencin bütün yaşamına odaklanır. Aile terapisi, ergenlerle çalışmada en etkili yaklaşımlardan biridir. Ücretsiz danışmanlık için Yeşilay’ın 115 hattı da aileler için iyi bir başlangıç noktasıdır.

Sık Sorulan Sorular

Çocuk ve ergenlerle çalışan uzmanları görmek için İstanbul psikologları listesine göz atabilirsiniz.