Eş Bağımlılık (Kodependans) Nedir? Belirtileri ve Çıkış Yolları

Kısa cevap: Eş bağımlılık (kodependans), bir yakınının sorunlarını, özellikle de bağımlılığını, kendi ihtiyaçlarının önüne koyan; onu kurtarmaya, kontrol etmeye ve idare etmeye çalışırken kendini kaybeden bir ilişki biçimidir. Resmi bir tanı değildir, ama ciddi duygusal yorgunluğa yol açar. Farkındalık, sınır koyma ve terapiyle değiştirilebilir.

Bağımlılık sorunu yaşayan birinin yanında olan kişiler zamanla bütün enerjisini onu düzeltmeye harcamaya başlar. Ne yediği, nerede olduğu, kiminle konuştuğu, ne kadar kullandığı; hayat bu sorulara göre şekillenir. Kişi bir noktada kendi isteklerinin, duygularının ve hayallerinin ne olduğunu hatırlayamaz hale gelir. Bu yazıda eş bağımlılığın ne olduğunu ve bu döngüden nasıl çıkılabileceğini anlatıyoruz.

Eş Bağımlılık Nedir?

Kavram ilk olarak alkol bağımlılarının eşlerinde gözlenen davranışları tanımlamak için kullanıldı. Bugün ise yalnızca eşleri değil; bağımlı birinin anne babasını, çocuğunu ya da kardeşini, hatta bağımlılık olmayan ama tek taraflı fedakârlığa dayanan ilişkileri de kapsayan geniş bir anlamda kullanılıyor. Özünde, kişinin kendi değerini başkasına ihtiyaç duyulmaktan almasıdır.

Belirtiler

• Başkasının sorunlarından kendini sorumlu hissetmek
• Onun ruh haline göre kendi ruh halinin değişmesi
• Hayır demekte zorlanmak, sürekli fedakârlık yapmak
• Kendi ihtiyaçlarını fark etmemek ya da önemsiz görmek
• Karşındakini kontrol etmeye, takip etmeye çalışmak
• Terk edilme korkusu yüzünden zarar veren ilişkide kalmak
• Onun yerine özür dilemek, bahane bulmak, sorunları örtmek
• Yardım ettiği halde takdir görmediğinde derin kırgınlık ve öfke
• Kendi hayatına dair karar verememek

Neden Gelişir?

Eş bağımlılık çoğu zaman çocuklukta öğrenilen rollerle ilişkilidir. Duyguların konuşulmadığı, ebeveynlerden birinin bağımlı ya da hasta olduğu, çocuğun erkenden “büyük” rolünü üstlenmek zorunda kaldığı ailelerde büyüyen kişiler, sevginin ancak işe yarar olunca kazanıldığını öğrenebilir. Yetişkinlikte bu kişiler, kendilerine ihtiyaç duyan, “kurtarılması gereken” partnerlere çekilebilir.

Bağımlılıkla İlişkisi

Eş bağımlı kişi, bağımlı yakınını korumak için kullanımın sonuçlarını üstlenir: borçları öder, yalanları örter, sorumluluklarını yerine getirir. Bu, iyi niyetli bir çabadır; ama bağımlı kişinin kendi davranışının bedeliyle yüzleşmesini geciktirir. Böylece iki taraf da birbirini besleyen bir döngüye girer: Biri kullanır, diğeri toparlar.

Kişiye Etkileri

• Kronik kaygı ve uyku sorunları
• Depresif duygu durum, değersizlik hissi
• Baş ağrısı, mide sorunları gibi stresle ilişkili bedensel şikâyetler
• Arkadaşlardan ve sosyal hayattan uzaklaşma
• Kendi hedeflerinden ve kariyerinden vazgeçme

Döngüden Çıkmanın Yolları

1. Fark etmek: “Ben onu kurtarmaya çalışırken kendimi kaybettim” demek, değişimin başlangıcıdır.
2. Sorumluluğu ayırmak: Onun seçimleri onun sorumluluğu, sizin seçimleriniz sizin sorumluluğunuzdur.
3. Sınır koymak: Neyi yapacağınızı ve neyi artık yapmayacağınızı netleştirin.
4. Kendi ihtiyaçlarınızı tanımak: Gün içinde “Şu an ben ne istiyorum?” diye sormayı alışkanlık haline getirin.
5. Kendinize zaman ayırmak: Bir hobi, bir arkadaş buluşması, bir yürüyüş; küçük adımlar kimliğinizi geri kazandırır.
6. Destek almak: Bireysel terapi ve aile destek grupları bu süreçte çok değerlidir.

Terapide Neler Çalışılır?

Terapide kişinin çocukluktan getirdiği ilişki kalıpları, suçluluk ve utanç duyguları ve sınır koymayı zorlaştıran inançlar ele alınır. Hayır demek, duyguları tanımak ve ifade etmek, yalnız kalmaya tahammül etmek gibi beceriler adım adım çalışılır. Bilişsel davranışçı terapi, şema terapi ve aile sistemleri yaklaşımları bu alanda sık kullanılır.

Sık Sorulan Sorular

Bu alanda çalışan uzmanlara ulaşmak için İstanbul psikologları listesini inceleyebilirsiniz.