Filial Terapi Nedir? Anne Babanın Yürüttüğü Oyun Terapisi
İstanbul Psikolog Bul ·
Kısa cevap: Filial terapi, anne babaya çocuk merkezli oyun terapisinin temel becerilerinin öğretildiği ve anne babanın evde, haftada bir kez yarım saatlik özel oyun seansları yaptığı bir aile terapisi yöntemidir. Değişimin aracısı terapist değil, anne ya da babanın kendisidir. 3 ile 12 yaş arasındaki çocuklarda davranış sorunları, kaygı ve anne baba-çocuk ilişkisi güçlüklerinde etkili olduğunu gösteren araştırmalar vardır. Yapılandırılmış programlar çoğunlukla 10 hafta sürer.
Filial terapi nedir?
Filial terapi, 1960’larda Bernard ve Louise Guerney tarafından geliştirilmiş bir yöntemdir. “Filial” sözcüğü Latince “oğul, kız” anlamındaki sözcüklerden gelir ve anne baba-çocuk bağını anlatır.
Yöntemin özü şudur: oyun terapisti çocukla haftada bir saat çalışır; anne baba ise çocukla her gün birliktedir. Öyleyse terapistin becerileri anne babaya öğretilirse etki hem daha güçlü hem daha kalıcı olur.
Günümüzde en yaygın biçimi, Garry Landreth’in geliştirdiği on haftalık “Çocuk-Ebeveyn İlişkisi Terapisi” programıdır.
Filial terapi neden işe yarar?
Etken
Açıklama
Çocuk için en önemli kişi
Çocuğun, anne babasından gördüğü kabul ve ilgi, bir terapistten gördüğünden çok daha etkilidir
İlişkinin onarılması
Sorunlu davranışların çoğu ilişkideki gerginlikle beslenir; ilişki düzelince davranış da değişir
Çocuğun dili oyundur
Çocuk duygularını söze dökemez; oyunda gösterir
Anne babanın bakışı değişir
Çocuğu “yaramaz” değil, “bir şey anlatmaya çalışan” olarak görmeye başlar
Becerilerin gündelik yaşama yayılması
Oyun seansında öğrenilen dinleme ve sınır koyma, zamanla günün tamamına taşınır
Kalıcılık
Terapi bitse de anne baba becerileriyle evde kalır
Anne babanın yeterlik duygusu
“Çocuğuma ben yardım edebiliyorum”
Denetimli çalışmaları birleştiren derlemeler, filial terapinin çocukların davranış sorunlarını azalttığını, anne babanın stresini düşürdüğünü ve anne baba-çocuk ilişkisini güçlendirdiğini; etkisinin, terapistin yürüttüğü oyun terapisiyle benzer ya da daha yüksek olduğunu bildiriyor.
Filial terapi kimlere uygundur?
Filial terapi çoğunlukla 3 ile 12 yaş arasındaki çocukların anne babalarıyla uygulanır.
Uygun durumlar
Örnek
Davranış sorunları
Öfke nöbetleri, inatlaşma, vurma
Kaygı ve korkular
Ayrılma kaygısı, çekingenlik, gece korkuları
Yaşam değişiklikleri
Kardeş doğumu, boşanma, taşınma, okula başlama
Anne baba-çocuk ilişkisinde gerginlik
“Hiçbir şeyde anlaşamıyoruz”
Kayıp ve yas
Bir yakının ölümü
Süregen hastalığı olan çocuklar
Hastane yaşantıları
Evlat edinme, koruyucu aile
Bağ kurma
Özel gereksinimli çocuklar
İlişkiyi ve iletişimi destekleme
Koruyucu amaçlı
Sorun olmadan ilişkiyi güçlendirmek isteyen aileler
Uygun olmayan ya da önce başka destek gereken durumlar
Anne babanın ağır depresyon, bağımlılık gibi kendi tedavi gereksinimi; önce anne babanın desteklenmesi
Evde şiddet ya da istismar; öncelik güvenliktir (112, Alo 183)
Çocukta ağır travma belirtileri; önce bireysel oyun terapisi, sonra filial
Anne babanın haftalık seansa ve evde oyun saatine zaman ayıramaması
Çocuğa yönelik yoğun öfke ya da reddetme; önce anne babayla bireysel çalışma
Otizm, dikkat eksikliği gibi durumlarda filial terapi ilişkiyi destekler, ancak temel tedavinin (özel eğitim, hekim izlemi) yerini tutmaz.
Filial terapide öğretilen dört beceri
Beceri
Ne yapılır
Örnek
Yapılandırma
Oyun seansının başını, sonunu ve çerçevesini belirlemek
“Bu bizim özel oyun zamanımız. Burada oyuncaklarla istediğin birçok biçimde oynayabilirsin.” Bitime beş dakika ve bir dakika kala haber vermek
Empatik dinleme (yansıtma)
Çocuğun yaptığını ve hissettiğini yorum katmadan söze dökmek
“Arabaları sıraya diziyorsun.” “Kule yıkılınca çok kızdın.” “Bunu başardığın için gurur duyuyorsun.”
Çocuk merkezli hayali oyun
Çocuğun verdiği rolü, onun istediği biçimde oynamak
Çocuk “Sen hasta ol, ben doktor” derse hasta olmak; ne yapılacağını fısıltıyla ona sormak: “Şimdi ne diyeyim?”
Sınır koyma
Az sayıda, tutarlı ve sakin sınır
Üç adım: duyguyu tanı, sınırı söyle, seçenek göster
Sınır koymanın üç adımı:
Adım
Örnek
1. Duyguyu ve isteği tanı
“Bana çok kızdın ve vurmak istiyorsun.”
2. Sınırı açıkça söyle
“Ben vurulacak biri değilim.”
3. Kabul edilebilir bir seçenek göster
“Yastığa ya da kum torbasına vurabilirsin.”
Sınır yinelenirse sonuç bildirilir: “Bir kez daha vurmayı seçersen, bugünkü oyun zamanını bitirmeyi seçmiş olursun.” Sonuç, sakin ve tutarlı biçimde uygulanır.
Süreç nasıl işler? On haftalık program
Hafta
İçerik
1
Tanışma; yöntemin mantığı; yansıtıcı dinlemeye giriş; ev alıştırması: çocuğun bir özelliğini fark etmek
2
Oyun seansının ilkeleri; oyuncak setinin hazırlanması; terapistin canlı ya da videolu örnek seansı
3
“Yap” ve “yapma” kuralları; rol oynamayla alıştırma; evde ilk oyun seansı
4-9
Her hafta evde bir oyun seansı; seansların (mümkünse video kaydıyla) terapistle gözden geçirilmesi; sınır koyma, seçenek sunma, özgüven geliştiren yanıtlar, cesaretlendirme ile övgü arasındaki fark
10
Değerlendirme; becerilerin gündelik yaşama taşınması; oyun seanslarının sürdürülmesi için plan
Program gruplar halinde (birkaç anne baba birlikte) ya da tek aileyle yürütülebilir. Terapistle yapılan görüşmeler haftada bir, bir ile iki saat sürer. Anne ve baba birlikte katılabilir; her biri çocukla ayrı oyun seansı yapar. Birden çok çocuk varsa her çocukla ayrı seans yapılır; başlangıçta çoğu zaman sorun yaşanan çocukla başlanır.
Program bittikten sonra oyun seanslarının çocuk ilgisini yitirene dek sürdürülmesi önerilir.
Özel oyun seansı nasıl yapılır?
Özellik
Kural
Süre
30 dakika
Sıklık
Haftada bir; aynı gün, aynı saat
Yer
Evde, bölünmeyecek bir köşe; yere serilen bir örtü “oyun alanı”nı belirleyebilir
Kişi
Bir anne ya da baba ile bir çocuk; kardeşler ve diğer ebeveyn başka yerde
Oyuncaklar
Yalnızca bu seans için ayrılmış özel bir set; seans dışında kaldırılır
Telefon
Kapalı ve başka odada
İptal
Seans, ödül ya da ceza aracı yapılmaz; o gün ne olmuş olursa olsun yapılır
Seansta yapın
Seansta yapmayın
Çocuğun yönetmesine izin verin
Oyunu yönetmek, öneri vermek
Yaptığını ve hissettiğini yansıtın
Soru sormak: “Bu ne?”, “Neden öyle yaptın?”
Onun hızında ilerleyin
Öğretmek: “Bu kırmızı, bak”
Bedeninizle de ona dönük olun: yere, onun hizasına oturun
Düzeltmek: “Öyle değil, böyle”
Kararı ona bırakın: “Burada sen karar verebilirsin”
Övmek: “Aferin, çok güzel” (yerine: “Çok uğraştın ve başardın”)
Sınırı gerektiğinde, sakin koyun
Eleştirmek, ahlak dersi vermek
Seansı zamanında bitirin
Kendi başına yapabileceği şeyi onun yerine yapmak
Konuşmayı başlatmak; yeni etkinlik önermek
Soru sormamak anne babalara en zor gelen kuraldır. Soru, çocuğu oyundan çıkarıp sizi yanıtlamaya zorlar; yansıtma ise “seni görüyorum ve anlıyorum” der.
Yarım saat boyunca çocuk, bölünmemiş ilginin tamamını alır. Birçok anne baba, çocuğun bu yarım saati haftanın en değerli zamanı olarak beklediğini anlatır.
Oyun seansı için oyuncak listesi
Oyuncaklar pahalı ya da çok sayıda olmak zorunda değildir; çocuğun farklı duyguları ifade edebilmesi için çeşitlilik önemlidir. Hepsi bir kutuya ya da çantaya sığmalıdır.
Grup
Örnekler
Neyi ifade etmeye yarar
Gerçek yaşam ve bakım
Bebek, biberon, battaniye; küçük aile figürleri; mutfak eşyaları; doktor çantası; oyuncak telefon; araba, kamyon
Aile ilişkileri, bakım, gündelik yaşantılar
Saldırganlık ve korku boşaltımı
Vahşi hayvan figürleri (aslan, timsah, dinozor); oyuncak askerler; sünger kılıç; ip; yumruklanabilir bir yastık
Öfke, güç, korku
Yaratıcı ifade
Boya kalemleri, kâğıt, makas, bant; oyun hamuru; kuklalar; küpler ya da yapı blokları; maske; şapka
Duygular, hayaller, başarı
Sete konmayanlar
Neden
Elektronik ve pilli oyuncaklar
Çocuğun yerine oyuncak “oynar”
Kurallı kutu oyunları
Kazanma-kaybetme, çocuğun kendini ifadesini sınırlar
Kitaplar
Edilgen etkinlik
Kırılabilir ya da çok değerli şeyler
Anne babayı gerer
Çok karmaşık yapım setleri
Yardım gerektirir
Oyuncak silah konusu aileleri düşündürür: araştırmalar, oyunda saldırganlığın simgesel olarak ifade edilmesinin gerçek saldırganlığı artırmadığını, tersine duygunun güvenli boşaltımını sağladığını gösteriyor. Yine de rahat etmiyorsanız, terapistinizle konuşarak seti düzenleyebilirsiniz.
Filial terapi ile oyun terapisi arasındaki fark
Oyun terapisi
Filial terapi
Çocukla kim oynar
Terapist
Anne ya da baba
Yer
Oyun terapisi odası
Ev
Anne babanın rolü
Düzenli görüşmelerde bilgilendirilir
Tedavinin yürütücüsüdür
Terapistin rolü
Doğrudan çocukla çalışır
Anne babayı eğitir ve süpervizyon verir
Süre
Çoğunlukla 8-20 seans
Çoğunlukla 10 hafta; oyun seansları sonrasında da sürer
Kazanım
Çocukta değişim
Çocukta ve ilişkide değişim; anne babada kalıcı beceri
Ne zaman
Ağır travma; anne babanın katılamadığı durumlar
İlişki temelli sorunlar; anne baba istekli ve uygun
İkisi birbirini dışlamaz: bazı ailelerde önce terapist çocukla çalışır, ardından filial terapiye geçilir. Bu yöntemle çalışan uzmanlar oyun terapisi sayfasında yer alıyor.
Filial terapi, sistemik aile terapisi gibi yaklaşımlarla ortak bir düşünceyi paylaşır: çocuğun sorunu, ilişki içinde anlaşılır ve ilişki içinde çözülür.
Sık yapılan hatalar ve düzeltmeleri
Hata
Neden sorun
Bunun yerine
“Bu ne, ne çizdin?”
Çocuğu sorguya çeker
“Çok uğraşıyorsun bunun üzerinde.”
“Aferin, harika olmuş!”
Değerlendirme; çocuk sizin beğeninize oynamaya başlar
“Tam istediğin gibi oldu.”
“Dur, sana göstereyim.”
“Sen yapamazsın” mesajı
“Onu açmanın bir yolunu arıyorsun.”
Sıkılıp telefona bakmak
İlginin bölünmesi
Telefon başka odada
Seansı “bugün yaramazlık yaptın” diye iptal etmek
Seans koşullu hale gelir
Seans her koşulda yapılır
Her şeye sınır koymak
Çocuğun ifade alanı kalmaz
Yalnızca güvenlik, zarar verme ve süre için sınır
Hiç sınır koymamak
Çocuk güvende hissetmez
Üç adımlı sınır
Çocuğun saldırgan oyunundan korkmak
“Katil mi olacak?”
Simgesel oyun duyguyu boşaltır; yansıtın: “Onlara çok kızgınsın.”
Seansın ardından oyunu yorumlamak, sorgulamak
Çocuğun mahremiyeti
Sorularınızı terapiste götürün
İlk haftalarda sonuç beklemek
Düş kırıklığı
Değişim çoğunlukla dördüncü-altıncı haftadan sonra görünür
İlk seanslarda kendinizi yapay ve tuhaf hissetmeniz olağandır; yansıtma, alışılmış anne baba konuşmasına benzemez. Birkaç hafta içinde doğallaşır. Çocuğun davranışları başlangıçta bir süre artabilir: çocuk yeni kuralları sınar; bu, çoğu zaman sürecin işlediğini gösterir.
Sık sorulan sorular
Filial terapi kaç yaşındaki çocuklara uygulanır?
Çoğunlukla 3 ile 12 yaş arası; ergenler için uyarlanmış biçimleri de vardır.
Filial terapi kaç hafta sürer?
Yapılandırılmış programlar çoğunlukla 10 hafta sürer; evdeki oyun seansları sonrasında da sürdürülür.
Filial terapide çocuk terapiste gelir mi?
Çoğu modelde terapist önce çocuğu gözlemler ve bir örnek seans yapar; ardından oyun seanslarını anne baba evde yürütür.
Baba da katılabilir mi?
Evet; anne ve babanın birlikte eğitim alması etkiyi artırır.
İki çocuğum var; ikisiyle birlikte oyun seansı yapabilir miyim?
Hayır. Her çocukla ayrı seans yapılır; seansın gücü, bölünmemiş ilgiden gelir.
Filial terapi online alınabilir mi?
Evet; anne baba eğitimi ve seansların gözden geçirilmesi görüntülü yapılabilir, oyun seansı zaten evde gerçekleşir. Ayrıntılar online terapi sayfasında.
Çocuklarla çalışan uzmanları çocuk ve ergen sayfasında, ilçenize göre seçenekleri İstanbul psikolog sayfasında bulabilirsiniz.
Sitemizde daha iyi hizmet sunabilmek için yasal düzenlemelere uygun zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar için Çerez Politikası sayfamıza göz atabilirsiniz.