Madde Bağımlılığı: Belirtileri, Tedavisi ve Aileler İçin Rehber

Madde Bağımlılığı: Belirtileri, Tedavisi ve Aileler İçin Rehber

Kısa cevap: Madde bağımlılığı, kişinin sağlığına, ilişkilerine ve yaşamına verdiği zarara karşın bir maddeyi kullanmayı denetleyememesi ve bırakamamasıdır; beynin ödül ve karar verme sistemlerini etkileyen, tedavi edilebilir süreğen bir hastalıktır. Tedavi psikiyatristin yürüttüğü tıbbi izlem, arındırma, psikoterapi ve aile desteğinden oluşur. Türkiye’de ücretsiz ve gizli danışma için Alo 191 hattı, tedavi için AMATEM ve çocuk-ergenler için ÇEMATEM birimleri vardır. Aşırı doz ve bilinç kaybı gibi acil durumlarda 112 aranır.

Madde bağımlılığı nedir?

Madde bağımlılığı (madde kullanım bozukluğu), maddenin kişinin yaşamının merkezine yerleşmesi ve kullanımın artık bir seçim olmaktan çıkmasıdır. Üç çekirdek özelliği vardır: denetim kaybı, yoğun istek ve zarara karşın sürdürme.

İrade zayıflığı ya da ahlak sorunu değildir. Yineleyen kullanım, beynin ödül devrelerini maddeye göre yeniden ayarlar: olağan zevkler (yemek, sohbet, başarı) sönükleşir; madde, “iyi hissetmek” için değil, “kötü hissetmemek” için kullanılır hale gelir. Bu değişiklikler tedaviyle ve zamanla büyük ölçüde geri döner.

Madde türleri ve etkileri

Grup Örnekler Kısa vadeli etkiler Öne çıkan riskler
Esrar ve türevleri Esrar (kenevir) Gevşeme, algı değişikliği, zamanın yavaşlaması Bellek ve dikkat sorunları; isteksizlik; yatkın kişilerde psikoz; “bağımlılık yapmaz” inancı yanlıştır
Sentetik kannabinoidler “Bonzai”, “jamaika” adlarıyla bilinenler Esrardan çok daha güçlü ve öngörülemez Ani ölüm, nöbet, kalp krizi, ağır psikoz; içeriği belirsizdir
Uyarıcılar Metamfetamin, kokain, amfetamin, “ecstasy” Enerji, uyanıklık, coşku Hızlı bağımlılık; kalp krizi, inme; paranoya, saldırganlık; ağır çöküş
Opioidler Eroin; reçetesiz kullanılan bazı güçlü ağrı kesiciler Yoğun gevşeme, uyuşukluk Çok hızlı bağımlılık; solunum durması ile ölüm; damar yolu enfeksiyonları
Uçucu maddeler Tiner, yapıştırıcı, çakmak gazı Sarhoşluk hissi Ani ölüm; kalıcı beyin hasarı; çoğunlukla çocuklarda
Sakinleştiriciler Hekim önerisi dışında kullanılan yeşil reçeteli ilaçlar Gevşeme, uyku Bağımlılık; ani bırakmada nöbet; alkolle birlikte ölüm riski
Halüsinojenler LSD, bazı mantarlar Algı ve düşünce değişiklikleri Kazalar; kalıcı algı bozuklukları; psikoz

Sokakta satılan maddelerin içeriği bilinmez; aynı adla satılan iki ürün bambaşka maddeler içerebilir. Karışık kullanım (birden çok madde ya da maddeyle alkol) ölüm riskini belirgin biçimde artırır.

Madde kullanımının belirtileri: Yakınlar ne fark eder?

Alan İşaretler
Davranış Gizlilik; yalan; odaya kapanma; arkadaş çevresinin ansızın değişmesi; eve geç gelme; eski ilgi alanlarını bırakma
Okul ve iş Devamsızlık; başarıda ani düşüş; işten ayrılma
Para Açıklanamayan harcamalar; borç isteme; evden para ve eşya eksilmesi
Duygu Ani ruh hali değişimleri; öfke patlamaları; aşırı neşe ya da durgunluk; şüphecilik
Beden Göz bebeklerinde büyüme ya da küçülme; kanlı gözler; kilo kaybı; uyku düzeninin tersine dönmesi; bakımsızlık; burun akıntısı, sık burun çekme; kollarda iğne izleri (uzun kollu giyme)
Eşyalar Sarma kâğıtları, küçük poşetler, folyo, kesilmiş pet şişe, yanık kaşık, şırınga, göz damlası; alışılmadık kokular
Konuşma Maddeleri hafife alan sözler; argo terimler

Bu işaretlerin her biri başka nedenlerle de açıklanabilir: ergenlik, depresyon, kaygı, zorbalık. Tek bir işaretle hüküm vermeyin; ancak birkaçı bir aradaysa ve bir değişim söz konusuysa konuşmak ve uzman görüşü almak gerekir. Odayı, telefonu gizlice aramak güveni zedeler; önce açık konuşmayı deneyin.

Kullanımdan bağımlılığa: Nasıl gelişir?

Aşama Ne olur
Deneme Merak; arkadaş etkisi; “bir kereden bir şey olmaz”
Sosyal kullanım Belirli ortamlarda; “ben kontrol ediyorum”
Düzenli ve riskli kullanım Sıkıntıyla baş etmek için; yalnızken; miktar artar; sonuçlar görünmeye başlar
Bağımlılık Kullanmadan olağan hissedememe; yoksunluk; yaşamın maddenin çevresinde dönmesi

Bazı maddelerde (metamfetamin, eroin, sentetik kannabinoidler) bu süreç haftalar içinde tamamlanabilir.

Riski artıran Koruyan
Erken yaşta başlama Geç başlama ya da hiç başlamama
Ailede bağımlılık öyküsü Sıcak ve sınırları açık aile ilişkileri
Travma, ihmal, şiddet Güvenli çocukluk
Tedavi edilmemiş depresyon, kaygı, dikkat eksikliği Ruhsal sorunların erken tedavisi
Kullanan arkadaş çevresi; kolay erişim Spor, sanat, uğraş; olumlu akran çevresi
“Zararsız” olduğu inancı Doğru bilgi
Okuldan kopma, işsizlik, amaçsızlık Okula ve bir hedefe bağlılık

Madde bağımlılığı tedavisi

Aşama Ne yapılır Kim
Değerlendirme Kullanım öyküsü; bedensel ve ruhsal muayene; eşlik eden hastalıklar; tetkikler Psikiyatrist
Arındırma Maddenin bedenden atılması; yoksunluk belirtilerinin güvenli biçimde tedavisi; ayaktan ya da yatarak Hekim ve sağlık ekibi
İdame ilaç tedavisi Bazı bağımlılıklarda (özellikle opioid) isteği ve yinelemeyi azaltan ilaçlar Yalnızca hekim
Psikoterapi Güdülenme; tetikleyicileri tanıma; istekle baş etme; reddetme becerileri; nüksü önleme Psikolog, klinik psikolog, psikiyatrist
Eşlik eden sorunların tedavisi Depresyon, kaygı, travma, dikkat eksikliği Ekip
Aile çalışması Bilgilendirme; iletişim; sınırlar Ekip
Sosyal rehabilitasyon Eğitim, iş, barınma; yeni bir çevre Sosyal hizmet, kurumlar
İzlem En az bir yıl; çoğu zaman daha uzun Ekip
Psikoterapi yaklaşımı Odak
Motivasyonel görüşme Kişinin kendi değişim nedenlerini bulması
Bilişsel davranışçı terapi Tetikleyiciler, yüksek riskli durumlar, baş etme becerileri
Ödül temelli programlar Temiz kalınan dönemlerin pekiştirilmesi
Aile temelli tedaviler Özellikle ergenlerde
Akran destek grupları Adsız Narkotik gibi on iki basamak grupları

Arındırma tedavinin başıdır, sonu değil: yalnızca arındırma yapılıp bırakıldığında yineleme oranı çok yüksektir. Psikologlar ilaç yazmaz ve arındırma yapmaz; psikoterapi, hekim izlemiyle birlikte yürütülür.

Bazı maddelerin (alkol, sakinleştiriciler, opioidler) kendi başına, aniden bırakılması ciddi sağlık riski taşır; bırakma, hekim denetiminde planlanmalıdır.

Nereye başvurulur? Gizlilik ve yasal durum

Kaynak Ne sağlar
Alo 191 Sağlık Bakanlığı’nın Uyuşturucu ile Mücadele Danışma ve Destek Hattı; ücretsiz, 7 gün 24 saat; bilgi, yönlendirme, randevu
AMATEM Alkol ve Madde Bağımlılığı Tedavi Merkezleri; yetişkinler için ayaktan ve yatarak tedavi
ÇEMATEM Çocuk ve ergenler için tedavi merkezleri
Yeşilay Danışmanlık Merkezleri (YEDAM) 115; ücretsiz psikolojik ve sosyal destek; ailelere de
Psikiyatri poliklinikleri Değerlendirme ve yönlendirme
Bağımlılık alanında çalışan özel hekim ve psikologlar Ayaktan izlem
Adsız Narkotik Akran desteği; ücretsiz
112 Acil durumlar
Sık sorulan Yanıt
Tedavi gizli mi? Sağlık kayıtları gizlidir; hasta mahremiyeti yasal güvence altındadır
Tedaviye başvuran kişi polise bildirilir mi? Tedavi için kendi isteğiyle sağlık kuruluşuna başvuran kişiler hakkında, bu başvuru nedeniyle adli işlem yapılmaz; ayrıntılar için Alo 191’e danışın
Zorla tedavi olur mu? Yetişkinlerde tedavi kural olarak gönüllüdür; 18 yaş altında anne babanın başvurusu yeterlidir
Ücretli mi? Kamu kurumlarında genel sağlık sigortası kapsamındadır

Hat numaraları, kurumlar ve yasal ayrıntılar değişebilir; güncel bilgiyi Alo 191’den ve resmi kaynaklardan doğrulayın. Hukuki sorularınız için avukata danışın. Bu alanda çalışan uzmanlar bağımlılık sayfasında yer alıyor.

Aileler için: İlk konuşma ve sonrası

İlk konuşmada yapın Yapmayın
Sakin bir zaman seçin; kişi ayıkken Madde etkisindeyken ya da kavga sırasında konuşmak
Gözleminizi söyleyin: “Son aylarda çok değiştin; endişeleniyorum” “Sen bağımlısın!” diye etiketlemek
Dinleyin; inkâr ve öfkeye hazır olun İtiraf ettirmeye çalışmak; sorguya çekmek
Sevginizi ve sınırınızı birlikte söyleyin: “Seni seviyorum; bu durumu kabul etmiyorum” Tehdit, hakaret, ağlayarak yalvarma
Somut bir adım önerin: “Yarın birlikte 191’i arayalım” “Bir daha yapmayacağım” sözüyle yetinmek
Bir kez konuşup bırakmayın Ümidi kesmek
Sonrasında Açıklama
Kendiniz bilgi ve destek alın Kişi reddetse bile aile danışmanlığa başvurabilir; ailenin tutumunun değişmesi, tedaviye başvuruyu kolaylaştırır
Kolaylaştırmayı bırakın Borç ödemek, bahane uydurmak, para vermek, sonuçları örtmek kullanımı sürdürür
Az ve uygulanabilir sınırlar “Evde madde bulunmayacak”; söylediğinizi yapın
Tedaviyi kolaylaştırın Randevu, ulaşım, eşlik
Küçük adımları görün Bir görüşmeye gitmek de adımdır
Diğer çocukları ihmal etmeyin Bütün ilgi bir çocuğa akınca kardeşler görünmez olur
Suçluluğu bırakın “Nerede hata yaptım?” sorusu sizi tüketir; bağımlılığın tek bir nedeni yoktur
Güvenliğinizi koruyun Şiddet varsa 112; danışma ve destek için Alo 183

Bağımlılık bütün aileyi hasta eder; aile üyelerinin de kendi desteğine ihtiyacı vardır.

Ergenlerde madde kullanımı

Ergen beyni yapım aşamasındadır: ödül arayan bölümler olgunlaşmış, fren görevi gören bölümler ise yirmili yaşların ortasına kadar gelişmeyi sürdürür. Bu nedenle ergenler hem denemeye daha yatkın hem de maddenin zararlarına daha açıktır.

Koruyucu anne baba tutumu Açıklama
Açık iletişim Maddeler hakkında korkutmadan, doğru bilgiyle konuşmak; soruya açık olmak
İlgi ve zaman Ortak yemekler; birlikte etkinlik
Bilmek Çocuğun arkadaşlarını, nerede ve kiminle olduğunu bilmek; sorgulamak değil, ilgilenmek
Açık kurallar Maddeye ilişkin tutumunuzu net söylemek
Model olmak Kendi sigara, alkol ve ilaç kullanımınız
Ruhsal sorunları erken fark etmek Kaygı, depresyon, dikkat eksikliği, zorbalık
“Hayır” demeyi öğretmek Hazır cümleler; “annem babam beni mahveder” bahanesi bile işe yarar
Güvenli liman olmak “Başın derde girerse, ne olursa olsun beni ara”

Ergeninizin madde kullandığını öğrenirseniz: paniğe ve cezaya değil, anlamaya ve yardıma yönelin. Ne, ne kadar, ne zamandır, neden? Tek seferlik bir deneme ile düzenli kullanım aynı şey değildir, ama ikisi de konuşulmalıdır. Çocuk ve ergen psikiyatrisine ya da ÇEMATEM’e başvurun.

Acil durumlar: Aşırı doz ve yoksunluk

112’yi hemen arayın
Bilinç kaybı; uyandırılamama
Solunumun yavaşlaması, durması; dudaklarda morarma; hırıltılı soluma
Nöbet (havale)
Göğüs ağrısı, çarpıntı
Aşırı ateş, aşırı huzursuzluk, saldırganlık
Gerçeklikle bağın kopması; yoğun korku ve paranoya
Kendine ya da başkasına zarar verme riski
112’yi beklerken Yapmayın
Kişiyi yalnız bırakmayın Soğuk duşa sokmak
Bilinci kapalı ama soluyorsa yan yatırın Kusturmaya çalışmak
Solumuyorsa ve eğitiminiz varsa temel yaşam desteği; 112 görevlisinin yönergelerini izleyin Kahve, yiyecek, içecek vermek
Ne aldığını, ne kadar ve ne zaman aldığını öğrenmeye çalışın; ambalajları sağlık ekibine verin “Uyusun, geçer” diye bırakmak
Sakin kalın; ortamı sakinleştirin Yasal sonuç korkusuyla aramamak

Aşırı doz bir sağlık acilidir; ilk dakikalar yaşam kurtarır.

Madde bağımlılığı hakkında doğru bilinen yanlışlar

Yanlış Doğrusu
“Bir kereden bir şey olmaz” Bazı maddeler ilk kullanımda ölüme ya da psikoza yol açabilir; hiçbir bağımlı “bağımlı olacağım” diye başlamaz
“Esrar bitkiseldir, bağımlılık yapmaz” Bağımlılık yapar; özellikle ergenlerde bilişsel ve ruhsal zararları belirgindir
“İstese bırakır” Bağımlılık bir irade sorunu değil, tedavi gerektiren bir hastalıktır
“Dibe vurmadan bırakmaz” Erken müdahale daha etkilidir; beklemek yaşam kaybına yol açabilir
“Tedavi işe yaramaz; hepsi yeniden başlar” Yineleme, astım ve şeker hastalığı gibi süreğen hastalıklardakine benzer oranlardadır; tedavi sürdürüldükçe iyileşme artar
“Yeniden kullandıysa tedavi başarısız olmuştur” Yineleme sürecin parçasıdır; plan gözden geçirilir
“Bağımlılar kötü insanlardır” Bağımlılık her kesimden insanı etkiler
“Zorla kapatmak çözümdür” Kalıcı iyileşme, kişinin sürece katılımını gerektirir

Sık sorulan sorular

Madde bağımlılığı tedavi edilir mi?

Evet. Tedavi ve izlemle uzun süreli iyileşme mümkündür.

Madde bağımlılığı tedavisi ne kadar sürer?

Arındırma günler ile haftalar; psikoterapi ve izlem en az bir yıl sürer.

AMATEM’e nasıl başvurulur?

Alo 191’i arayarak ya da merkezi hekim randevu sistemi üzerinden; güncel başvuru yolunu 191’den öğrenin.

Yakınım tedaviyi reddediyor; ne yapabilirim?

Kendiniz danışmanlık alın (YEDAM 115, Alo 191), kolaylaştırıcı davranışları bırakın, net sınırlar koyun ve konuşmayı sürdürün.

Psikolog madde bağımlılığını tedavi eder mi?

Psikoterapi tedavinin önemli bir bileşenidir; ancak tıbbi değerlendirme, arındırma ve ilaç tedavisi hekim tarafından yürütülür.

İzlem sürecinde online terapi olur mu?

Nüksü önleme ve aile görüşmeleri görüntülü yapılabilir; tıbbi izlem yüz yüze sürer. Ayrıntılar online terapi sayfasında.

İlçenize göre uzmanları görmek için İstanbul psikolog sayfasını inceleyebilirsiniz.

Psikolog Bul logosu
Psikolog Bul

Türkiye'nin 81 ilinde, il ve ilçenize göre psikolog bulun.

Psikolog Bul İstanbul Psikolog

Danışanlar için

Evinizden çıkmadan psikologla görüşün

Türkiye'nin ve dünyanın her yerinden güvenli görüntülü görüşmeyle destek alın. Online görüşme yapan psikologları inceleyin.

Psikologlar için

Psikolog musunuz? Rehbere eklenin

İlçenizde sizi arayan danışanlara görünür olun. Paketleri inceleyin, kayıt formunu doldurun.

Psikolog Bul