Geleceğe Dair Maddi Belirsizlikle Baş Etmek

Kısa cevap: Maddi belirsizlik, geleceği öngörememekten kaynaklanan bir kaygı yaratır. Bu kaygıyla baş etmek için belirsizliği tamamen ortadan kaldırmaya çalışmak yerine kontrol edilebilen alanlara odaklanmak, küçük güvence adımları atmak, felaket senaryolarını sorgulamak ve belirsizliğe tahammülü geliştirmek etkilidir.

“İşimi kaybedersem ne olur?”, “Emekli olunca nasıl geçineceğim?”, “Çocuklarımın geleceğini güvenceye alabilecek miyim?” gibi sorular pek çok kişinin zihnini meşgul ediyor. Ekonomik dalgalanmalar ve hızla değişen koşullar geleceğe dair belirsizliği artırıyor. Bu yazıda maddi belirsizliğin yarattığı kaygıyla nasıl baş edilebileceğini ele alıyoruz.

Belirsizlik neden bu kadar zorlayıcı?

İnsan beyni öngörülebilirlik ister. Ne olacağını bilmemek, beyin tarafından bir tehdit olarak algılanabilir. Araştırmalar, bazı durumlarda insanların kötü bir sonucu kesin olarak bilmeyi, belirsizlik içinde beklemeye tercih edebildiğini gösteriyor. Belirsizliğe tahammülü düşük kişiler, sürekli en kötü senaryoları düşünerek kendilerini hazırlamaya çalışır; ancak bu durum kaygıyı azaltmak yerine artırır.

Maddi belirsizliğin yarattığı düşünce tuzakları

• Felaketleştirme: “Kesin her şeyi kaybedeceğim.”
• Ya şöyle olursa düşünceleri: Bitmeyen olasılık zincirleri kurmak.
• Ya hep ya hiç düşüncesi: “Tam güvencem yoksa hiçbir şeyim yok.”
• Kıyaslama: Kendini maddi durumu daha iyi görünen kişilerle sürekli karşılaştırmak.
• Çaresizlik: “Ne yapsam fark etmez.”

Maddi belirsizlikle baş etmenin yolları

1. Kontrol edilebilenlere odaklanın

Ekonomiyi, enflasyonu ya da iş piyasasını kontrol edemezsiniz. Ancak harcamalarınızı, birikim alışkanlıklarınızı, becerilerinizi ve bağlantılarınızı geliştirmek sizin elinizdedir. Kontrol alanınıza odaklanmak çaresizlik hissini azaltır.

2. Küçük güvenceler oluşturun

Acil durumlar için küçük de olsa bir birikim yapmak, borç planlaması oluşturmak ya da yeni beceriler öğrenmek geleceğe dair kontrol hissini güçlendirir.

3. Senaryo planlaması yapın, ama sınırlı tutun

Olası zorluklar için bir B planı oluşturmak sağlıklıdır. Ancak planı bir kez yapıp kenara bırakın; sürekli yeni senaryolar düşünmek kaygıyı besler.

4. Düşüncelerinizi sorgulayın

Kendinize şu soruları sorun: “Bu düşüncenin gerçekleşme olasılığı nedir?”, “Daha önce zorluklarla nasıl baş ettim?”, “En kötüsü olsa bile neler yapabilirim?” Geçmişteki baş etme deneyimlerinizi hatırlamak dayanıklılığınızı görmenizi sağlar.

5. Endişe zamanı belirleyin

Maddi endişelere gün içinde belirli bir süre ayırın. Bu süre dışında endişeler geldiğinde onları not edip endişe zamanına erteleyin.

6. Bilgi tüketimini sınırlayın

Ekonomik haberleri ve piyasa verilerini sürekli takip etmek kaygıyı artırır. Güvenilir kaynaklardan sınırlı bilgi almak yeterlidir.

7. Şimdiki ana dönün

Farkındalık egzersizleri, zihnin sürekli geleceğe kaymasını dengeler. Bugün yapabileceğiniz şeylere odaklanmak kaygıyı azaltır.

8. Değerlerinizi hatırlayın

Maddi durumunuz ne olursa olsun, ilişkileriniz, sağlığınız ve değer verdiğiniz şeyler hayatınızın anlamını oluşturur. Bu bakış açısı kaygıyı hafifletebilir.

Ne zaman psikolojik destek almalı?

Geleceğe dair maddi kaygılar sürekli aklınızday, uykunuzu ve işlevselliğinizi etkiliyorsa, panik ataklar ya da yoğun umutsuzluk yaşıyorsanız bir psikologla görüşmek faydalı olur. Bilişsel davranışçı terapi, belirsizliğe tahammülü artırma ve endişe döngüsünü kırma konusunda etkili bir yaklaşımdır.

Kontrol edebildiklerinize odaklanmak

Maddi belirsizlik dönemlerinde kaygıyı artıran en önemli etkenlerden biri, kontrol edemediğimiz şeylere odaklanmaktır. Enflasyon, piyasa koşulları ya da ekonomik politikalar bireysel olarak değiştiremeyeceğimiz etkenlerdir. Bunun yerine kontrol edebildiklerinize odaklanmak kaygıyı azaltır.

• Kontrol edemedikleriniz: Genel ekonomik durum, fiyat artışları, başkalarının kararları.
• Kontrol edebildikleriniz: Harcamalarınız, bütçeniz, becerileriniz, alışkanlıklarınız ve bu durumla nasıl baş ettiğiniz.

Bir kâğıda iki sütun çizip endişelerinizi bu iki gruba ayırmak, enerjinizi doğru yere yönlendirmenize yardımcı olur.

Geleceğe dair esnek planlar

Belirsizlik dönemlerinde tek bir plana bağlı kalmak yerine farklı senaryolara göre esnek planlar yapmak kontrol duygusunu artırır. “Gelirim azalırsa neler yapabilirim?” sorusuna önceden cevap aramak, en kötü senaryonun gerçekleşmesi durumunda çaresiz hissetmenizi önler. Bu planlama kaygıyı beslemek için değil, hazırlıklı hissetmek için yapılmalıdır.

Kaygı alanında çalışan uzmanlara İstanbul psikolog listesinden ulaşabilirsiniz.