Otizm Tanısı Nasıl Konur? Değerlendirme Süreci

Kısa cevap: Otizm tanısı kan testi ya da görüntüleme gibi tek bir testle konmaz. Çocuk ve ergen psikiyatristi; ebeveyn görüşmesi, çocuğun doğrudan gözlemi, gelişim öyküsü ve standart değerlendirme araçlarını birlikte kullanarak tanı koyar. İşitme testi gibi ek değerlendirmeler de sürecin parçasıdır.

Çocuğunuzun gelişiminde otizm belirtileri olduğunu düşünüyorsanız, bir sonraki adımın ne olacağını bilmemek kaygıyı artırabilir. “Hangi doktora gideceğiz?”, “Hangi testler yapılacak?”, “Ne kadar sürecek?” gibi sorular sıkça sorulur. Bu yazıda otizm değerlendirme sürecini adım adım anlatıyoruz.

Hangi uzmana başvurulur?

Otizm tanısı çocuk ve ergen psikiyatristleri tarafından konur. Gelişimsel pediatri uzmanları ve çocuk nörologları da değerlendirme sürecinde yer alabilir. Psikologlar, standart testlerin uygulanmasında, gelişim düzeyinin belirlenmesinde ve müdahale planlamasında önemli rol oynar. İlk adım olarak çocuk doktorunuz da sizi yönlendirebilir.

Değerlendirme süreci nasıl işler?

1. Gelişim öyküsü

Uzman, hamilelik ve doğumdan başlayarak çocuğun gelişim basamaklarını sorar: Ne zaman gülümsedi, ilk kelimesini ne zaman söyledi, ne zaman yürüdü, işaret etmeye ne zaman başladı, kazanıp sonra kaybettiği beceriler oldu mu? Aile öyküsü de değerlendirilir.

2. Ebeveyn görüşmesi

Çocuğun günlük hayattaki davranışları, iletişim kurma biçimi, oyun tercihleri, rutinlere bağlılığı, duyusal tepkileri ve sosyal ilişkileri ayrıntılı olarak konuşulur. Bazı durumlarda yapılandırılmış ebeveyn görüşme formları kullanılır.

3. Çocuğun doğrudan gözlemi

Uzman, oyun ve etkileşim ortamında çocuğu gözlemler: göz teması, ismine tepki, işaret etme, taklit, ortak dikkat, oyun biçimi ve iletişim girişimleri değerlendirilir. Bu gözlem için uluslararası alanda kullanılan standart değerlendirme araçlarından yararlanılabilir.

4. Tarama ölçekleri

Ebeveynlerin dolduracağı tarama ölçekleri, otizm riskinin belirlenmesine yardımcı olur. Ancak tarama ölçekleri tek başına tanı koydurmaz; yalnızca daha kapsamlı değerlendirme gereken çocukları belirler.

5. Gelişim ve zekâ değerlendirmesi

Psikologlar tarafından uygulanan gelişim ve bilişsel testler, çocuğun güçlü ve desteklenmesi gereken alanlarını ortaya koyar. Bu bilgiler eğitim planının oluşturulmasında önemlidir.

6. Ek tıbbi değerlendirmeler

• İşitme testi: Dil gecikmesi ve isme tepki vermeme durumunda işitme kaybının dışlanması şarttır.
• Nörolojik muayene: Gerekirse nöroloji konsultasyonu istenir.
• Genetik değerlendirme: Bazı durumlarda genetik testler önerilebilir.

Tanı kriterleri

Tanı, uluslararası tanı ölçütlerine göre konur. Bu ölçütler iki ana alana odaklanır: sosyal iletişim ve etkileşimde sürekli güçlükler ile sınırlı, tekrarlayıcı davranış, ilgi ve etkinlikler. Belirtilerin erken gelişim döneminde başlaması ve günlük işlevselliği etkilemesi gerekir. Uzman ayrıca çocuğun ne düzeyde destek ihtiyacı olduğunu da belirler.

Değerlendirmeye hazırlık

1. Gözlemlerinizi tarih ve örneklerle bir deftere yazın.
2. Evde çekilmiş kısa videolar hazırlayın; muayene ortamında çocuğunuz farklı davranabilir.
3. Aşı kartı, önceki doktor raporları ve varsa kreş gözlemlerini yanınızda bulundurun.
4. Sormak istediğiniz soruları önceden listeleyin.
5. Çocuğunuzun aç ve uykusuz olmayacağı bir saat seçmeye çalışın.

Tanı sonrası neler yapılır?

• Eğitim planı: Çocuğun ihtiyaçlarına uygun bireysel özel eğitim programı oluşturulur.
• Rehberlik ve Araştırma Merkezi: Resmi özel eğitim desteği için RAM değerlendirmesine başvurulur.
• Dil ve konuşma terapisi, ergoterapi gibi destekler gerektiğinde planlanır.
• Aile desteği: Ebeveynlerin bilgi alması, evde uygulanacak stratejileri öğrenmesi ve duygusal olarak desteklenmesi çok önemlidir.

Değerlendirmeye hazırlık

Otizm değerlendirmesi hem çocuk hem de aile için yorucu olabilir. Önceden hazırlıklı olmak süreci kolaylaştırır:

• Gelişim öyküsünü hazırlayın: Çocuğunuzun ilk adımlarını, ilk kelimelerini ve diğer gelişim basamaklarını ne zaman kazandığını not edin.
• Önceki raporları getirin: İşitme testleri, doktor raporları ve okul gözlemleri faydalı olabilir.
• Çocuğun rutinini düşünün: Değerlendirmeyi çocuğun dinlenmiş ve tok olduğu bir saate planlamaya çalışın.
• Sevdiği bir oyuncak götürün: Tanıdık bir nesne yeni ortamda çocuğa güven verir.
• Sorularınızı yazın: Değerlendirme sonrasında sormak istediklerinizi önceden not alın.

Değerlendirme birden fazla görüşme gerektirebilir; bu, doğru tanı için gereklidir.

Çocuk gelişimi alanında çalışan uzmanlara İstanbul psikolog listesinden ulaşabilirsiniz.