Yetişkinlerde Otizm: Geç Fark Edilen Tablo

Kısa cevap: Otizm çocuklukta başlar ama bazı kişilerde özellikle konuşma ve zihinsel becerileri iyi olanlarda ve kadınlarda ancak yetişkinlikte fark edilir. Sosyal ilişkilerde sürekli zorlanma, rutinlere güçlü bağlılık, duyusal hassasiyetler ve sosyal ortamlarda kendini maskelemenin yarattığı tükenmişlik yetişkin otizminin sık işaretleridir.

“Hep farklı hissettim ama nedenini bilmiyordum” cümlesi yetişkinlikte otizm tanısı alan pek çok kişinin ortak ifadesidir. Bu kişiler yıllarca sosyal ilişkilerde zorlanmış, yanlış anlaşılmış, depresyon ya da kaygı tanıları almış olabilir. Bu yazıda yetişkinlerde otizmi ve geç fark edilmesinin nedenlerini ele alıyoruz.

Neden geç fark edilir?

• Dil ve zihinsel becerilerin iyi olması: Akıcı konuşan ve okulda başarılı olan çocuklarda sosyal farklılıklar gözden kaçabilir.
• Maskeleme: Kişi sosyal davranışları gözlemleyerek taklit etmeyi ve farklılıklarını gizlemeyi öğrenmiş olabilir.
• Cinsiyet farkı: Kız çocuklar ve kadınlarda otizm daha farklı görünebilir ve daha sık maskelenir; bu nedenle tanı daha geç konabilir.
• Eşlik eden tanılar: Kaygı, depresyon ya da dikkat eksikliği gibi tanılar otizmi gölgeleyebilir.
• Geçmişteki farkındalık eksikliği: Bugünkü yetişkinlerin çocukluğunda otizm hakkındaki bilgi daha sınırlıydı.

Yetişkinlerde otizmin belirtileri

Sosyal iletişim

• Sohbet başlatmakta ve sürdürmekte zorlanma, küçük sohbetlerden yorulma
• İma, alay ya da mecaz anlamları anlamakta güçlük
• Yüz ifadelerini ve ses tonunu yorumlamakta zorlanma
• Arkadaşlık kurmakta ve sürdürmekte zorluk
• Sosyal kuralları sezgisel değil, öğrenerek uygulama

Rutinler ve ilgiler

• Rutinlere güçlü bağlılık, beklenmedik değişikliklerde yoğun stres
• Belirli konulara derin ve yoğun ilgi
• Planların son anda değişmesine tahammül edememe

Duyusal farklılıklar

• Gürültüye, parlak ışıklara, kokulara ya da dokulara aşırı duyarlılık
• Kalabalık ortamlardan hızla yorulma
• Kendini sakinleştirmek için tekrarlayıcı hareketler

Maskeleme ve otistik tükenmişlik

Maskeleme, otizmli bireylerin sosyal ortamlarda “normal” görünmek için farklılıklarını bilinçli ya da bilinçsiz olarak gizlemesidir: göz temasını zorlamak, sohbet kalıplarını ezberlemek, rahatsızlığı bastırmak gibi. Uzun süre maskeleme yapmak yoğun zihinsel ve duygusal yorgunluğa, kimlik karışıklığına ve tükenmişliğe yol açabilir.

Eşlik eden durumlar

Otizmli yetişkinlerde kaygı bozuklukları, depresyon, dikkat eksikliği, uyku sorunları ve sosyal kaygı sık görülür. Bu durumların otizm bağlamında değerlendirilmesi, daha etkili destek sağlar.

Yetişkinlikte tanı süreci

Yetişkinlerde otizm değerlendirmesi psikiyatristler tarafından yapılır. Değerlendirmede çocukluk dönemi gelişim öyküsü (mümkünse aile bireylerinden alınan bilgilerle), güncel sosyal ve işlevsel zorluklar ile standart değerlendirme araçları kullanılır. Yetişkin otizmi konusunda deneyimli bir uzmana başvurmak önemlidir.

Tanı almak ne kazandırır?

• Yaşanan zorlukların anlam kazanması ve kendini daha iyi tanıma
• Suçluluk ve “bende bir sorun var” hissinin azalması
• İş ve eğitim hayatında uygun düzenlemeleri talep edebilme
• Benzer deneyimleri olan topluluklara katılabilme
• Daha uygun psikolojik destek alabilme

Destek seçenekleri

Otizme uyarlanmış bilişsel davranışçı terapi, kaygı ve depresyonla baş etmede yardımcı olabilir. Sosyal beceri çalışmaları, duyusal ihtiyaçları düzenleme stratejileri, enerji yönetimi ve maskelemeyi azaltma üzerine çalışmalar da terapinin parçası olabilir. Amaç kişiyi “değiştirmek” değil, kendi ihtiyaçlarına uygun bir yaşam kurmasına yardımcı olmaktır.

Yetişkinlikte tanı almanın duygusal etkileri

Yetişkinlikte otizm tanısı almak, kişide karmaşık duygulara yol açabilir. Bu duyguların hepsi doğaldır ve zamanla anlamlandırılabilir.

• Rahatlama: Hayat boyu yaşanan zorlukların bir açıklaması olduğunu öğrenmek büyük bir rahatlama sağlayabilir.
• Yas: Daha erken tanı alınsaydı farklı olabilecek şeyler için üzüntü hissedilebilir.
• Öfke: Yıllarca yanlış anlaşılmış olmaya karşı öfke duyulabilir.
• Kimliği yeniden tanımlamak: Kişi kendini ve geçmişini yeni bir bakış açısıyla değerlendirmeye başlar.
• Topluluk bulmak: Diğer otizmli yetişkinlerle tanışmak aidiyet duygusu verebilir.

Bu süreçte otizmli yetişkinlerle çalışma deneyimi olan bir psikologla görüşmek, tanıyı anlamlandırmaya ve güçlü yönleri keşfetmeye yardımcı olur.

Yetişkin ruh sağlığı alanında çalışan uzmanlar için İstanbul psikolog listesine göz atabilirsiniz.