Bağımlılık ve Depresyon: İkili Tanıda Tedavi Nasıl Olur?

Kısa cevap: Bağımlılık ile depresyon sık birlikte görülür ve birbirini besler. Depresyondaki kişi kendini iyi hissetmek için maddeye yönelebilir; madde kullanımı da zamanla depresyonu derinleştirir. Bu duruma ikili tanı denir. En iyi sonuç, iki sorunun aynı ekip tarafından aynı anda ele alındığı entegre tedaviyle alınır.

“Önce hangisi geldi?” sorusu, bağımlılık ve depresyonla mücadele eden birçok kişinin ve ailenin kafasını karıştırır. Kimi zaman kişi uzun süredir mutsuzdur ve alkol ya da madde bir kaçış yolu olmuştur. Kimi zaman da kullanım önce başlar, depresyon sonradan gelir. Her iki durumda da sorunlardan yalnızca birine odaklanmak iyileşmeyi zorlaştırır.

İkili Tanı Nedir?

İkili tanı, bir kişide madde kullanım bozukluğu ile birlikte depresyon, kaygı bozukluğu, travma sonrası stres bozukluğu ya da bipolar bozukluk gibi başka bir ruhsal sorunun bir arada bulunmasıdır. Araştırmalar, bağımlılık tedavisine başvuran kişilerin önemli bir kısmında eşlik eden bir ruhsal sorun olduğunu gösteriyor. Depresyon bunların en sık görülenlerinden biridir.

İki Sorun Birbirini Nasıl Besler?

• Kendi kendini tedavi: Depresyondaki kişi duygusal acıyı hafifletmek için alkol ya da madde kullanabilir. Kısa süreli rahatlama, uzun vadede durumu kötüleştirir.
• Maddenin beyin üzerindeki etkisi: Alkol ve birçok madde, ruh halini düzenleyen beyin sistemlerini bozarak depresyona yol açabilir ya da var olanı ağırlaştırabilir.
• Yaşam kayıpları: Bağımlılığın neden olduğu iş, ilişki ve sağlık kayıpları umutsuzluğu artırır.
• Ortak risk etkenleri: Genetik yatkınlık, travma ve kronik stres her iki sorunun da riskini yükseltir.

Belirtiler Nasıl Ayırt Edilir?

Madde etkisi ya da yoksunluk dönemi, depresyona benzeyen belirtilere yol açabilir: keyifsizlik, enerji kaybı, uyku ve iştah değişiklikleri, umutsuzluk. Bu nedenle uzmanlar, doğru değerlendirme için genellikle kişinin bir süre maddesiz kalmasını ve belirtilerin seyrini izlemeyi tercih eder. Maddeyi bıraktıktan haftalar sonra hâlâ belirgin depresif belirtiler sürüyorsa, ayrı bir depresyon olasılığı güçlenir. Bu ayrımı yapmak bir psikiyatri hekiminin görevidir.

Entegre Tedavi Neden Önemli?

Geçmişte sık yapılan bir hata, “önce maddeyi bırak, sonra depresyonuna bakarız” ya da tersi bir yaklaşımdı. Oysa tedavi edilmeyen depresyon nüks riskini artırır; süren madde kullanımı da depresyon tedavisinin etkisini azaltır. Entegre tedavide aynı ekip iki sorunu birlikte ele alır, ilaç tedavisi ve psikoterapi uyumlu biçimde planlanır.

Tedavide Neler Yer Alır?

1. Kapsamlı değerlendirme: Kullanılan madde, ruhsal belirtiler, intihar riski ve bedensel sağlık birlikte incelenir.
2. Güvenli bırakma: Gerekirse hekim gözetiminde arınma yapılır.
3. İlaç tedavisi: Uygun durumlarda depresyon için ilaç başlanabilir; seçim, madde kullanımı göz önünde bulundurularak yapılır.
4. Psikoterapi: Bilişsel davranışçı terapi, davranışsal aktivasyon ve nüks önleme çalışmaları bir arada kullanılır.
5. Aile desteği: Ailenin süreci anlaması ve destekleyici bir tutum geliştirmesi sağlanır.
6. Takip: Uzun süreli izlem, iki sorunun da tekrarlamasını önlemeye yardım eder.

Günlük Hayatta Neler Yardımcı Olur?

• Düzenli uyku ve beslenme
• Her gün küçük de olsa keyif veren bir etkinlik planlamak
• Hafif ama düzenli fiziksel aktivite
• Yalnızlaşmamak, güvenilir kişilerle bağ kurmak
• Duyguları yazmak ya da konuşmak

Ne Zaman Acil Yardım Gerekir?

Depresyon ve madde kullanımının birlikte olduğu durumlarda kendine zarar verme riski artabilir. Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa ya da bir yakınınızda böyle bir risk görüyorsanız beklemeden 112’yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun. Bağımlılık konusunda ücretsiz danışmanlık için Yeşilay’ın 115 hattı da bir seçenektir.

Sık Sorulan Sorular

Bu alanda çalışan uzmanlar için İstanbul psikologları listesine göz atabilirsiniz.