Bipolar Bozukluk Nedir? Belirtileri, Türleri ve Tedavisi

Bipolar Bozukluk Nedir? Belirtileri, Türleri ve Tedavisi

Kısa cevap: Bipolar bozukluk (iki uçlu duygudurum bozukluğu), duygudurumun, enerjinin ve etkinlik düzeyinin olağan iniş çıkışların çok ötesinde, haftalar süren mani ya da hipomani ve depresyon dönemleriyle değiştiği bir ruhsal bozukluktur. Temel tedavisi psikiyatristin düzenlediği ilaç tedavisidir; psikoterapi ilacın yerini tutmaz, ancak dönemlerin yinelenmesini azaltmaya ve yaşam düzenini korumaya önemli katkı sağlar. Uygun tedaviyle çoğu kişi dengeli ve üretken bir yaşam sürer. Mani döneminde ya da intihar düşüncesi varsa acil psikiyatri değerlendirmesi gerekir.

Bipolar bozukluk nedir?

Bipolar bozukluk, duygudurumun iki uç arasında dönemler halinde değiştiği süreğen bir bozukluktur: bir uçta taşkınlık ve aşırı enerji (mani, hipomani), diğer uçta çökkünlük (depresyon). Dönemler arasında kişi çoğunlukla olağan haline döner.

Eski adı manik depresif bozukluktur. Toplumda kabaca yüz kişiden bir ya da ikisinde görülür; kadın ve erkeklerde benzer sıklıktadır. Çoğunlukla ergenliğin sonu ile genç yetişkinlikte başlar.

“Bipolar” sözcüğü gündelik dilde “ruh hali çabuk değişen” anlamında kullanılır; bu yanlıştır. Bipolar bozuklukta değişim saatler içinde değil, günler ve haftalar süren dönemler halinde olur.

Mani, hipomani ve depresyon dönemlerinin belirtileri

Mani dönemi Depresyon dönemi
Aşırı neşe, coşku ya da belirgin öfke, tahammülsüzlük Çökkünlük, boşluk, umutsuzluk
Uyku ihtiyacında azalma: üç saat uykuyla dinç hissetme Uykusuzluk ya da aşırı uyuma
Çok ve hızlı konuşma; söz kesilemez Yavaşlama; az konuşma
Düşüncelerin yarışması; konudan konuya atlama Odaklanamama; karar verememe
Büyüklük düşünceleri: özel yetenek, güç, görev Değersizlik, suçluluk
Enerji ve etkinlikte artış; aynı anda birçok projeye girişme Enerji kaybı; hiçbir şey yapamama
Riskli davranışlar: ölçüsüz harcama, borçlanma, riskli cinsellik, hızlı araç kullanma, ani iş ve ilişki kararları İlgi ve keyif kaybı
Dikkatin kolay dağılması İştah değişikliği
Ağır durumlarda gerçeklikle bağın kopması: sanrılar, sesler Ölüm ve intihar düşünceleri
Mani Hipomani
Süre En az bir hafta (ya da hastaneye yatış gerektirecek ağırlıkta) En az dört gün
Şiddet İşlev belirgin bozulur; iş, ilişki, para zarar görür Çevre fark eder, ancak işlev ağır biçimde bozulmaz
Psikotik belirti Olabilir Olmaz
Hastaneye yatış Gerekebilir Gerekmez
Kişinin görüşü “Hiç bu kadar iyi olmamıştım” “Çok verimliyim”

Mani dönemindeki kişi çoğu zaman hasta olduğunu düşünmez; bu, tedaviyi güçleştiren en önemli etkendir. “Karma özellikli” dönemlerde ise taşkınlık ve çökkünlük belirtileri aynı anda bulunur: enerji yüksek, duygudurum karanlıktır; intihar riski açısından özellikle dikkat gerektirir.

Bipolar bozukluk türleri

Tür Ölçüt
Bipolar I En az bir mani dönemi; depresyon dönemleri çoğu kişide vardır, ancak tanı için şart değildir
Bipolar II En az bir hipomani ve en az bir depresyon dönemi; hiç mani yok. Depresyon dönemleri uzun ve sık olabilir; “hafif bipolar” değildir
Siklotimi En az iki yıldır süren, tanı ölçütlerini tam karşılamayan hafif taşkınlık ve çökkünlük dalgalanmaları
Hızlı döngülü seyir Bir yılda dört ya da daha fazla dönem

Bipolar bozukluğu olan kişiler, zamanlarının çoğunu taşkınlıkta değil, depresyonda ya da belirtisiz geçirir.

Duygusal iniş çıkış mı, bipolar mı?

Olağan iniş çıkış Bipolar bozukluk Borderline kişilik örüntüsü
Süre Saatler, bir iki gün Günler, haftalar süren dönemler Saatler; gün içinde birkaç kez
Tetikleyici Gündelik olaylar Çoğu zaman belirgin tetikleyici olmadan; uykusuzluk ve stres tetikleyebilir İlişkisel olaylar: red, eleştiri
Uyku Olağan Mani: çok az uykuyla dinç Değişken
İşlev Sürer Dönem içinde belirgin bozulur Dalgalı
Dönemler arası Fark yok Olağan hale dönüş Örüntü süreklidir

Kendinize sorabileceğiniz sorular: Hiç günlerce çok az uyuyup yorgun hissetmediğim bir dönem oldu mu? O dönemde çevrem “sen değişmişsin, çok hızlısın” dedi mi? Sonradan pişman olduğum büyük harcamalar ya da kararlar verdim mi? Yanıtlar “evet” ise bunu bir psikiyatristle paylaşın. Bu sorular tanı koymaz.

Bipolar bozukluk neden olur?

Etken Açıklama
Kalıtım En güçlü etken; birinci derece akrabasında bipolar bozukluk olanlarda risk belirgin biçimde artar. Yine de bipolar tanılı anne babaların çocuklarının çoğunda bozukluk gelişmez
Beyin işleyişi Duygu düzenleyen devrelerde ve biyolojik saatte farklılıklar
Tetikleyiciler Uykusuzluk, yoğun stres, kayıp, doğum sonrası dönem, saat dilimi değişen yolculuklar, vardiyalı çalışma
Maddeler Alkol, uyarıcı maddeler, esrar; bazı ilaçlar (yalnız başına kullanılan antidepresanlar bazı kişilerde taşkınlığı tetikleyebilir)
Mevsim Bazı kişilerde ilkbahar-yazda taşkınlık, sonbahar-kışta çökkünlük eğilimi

Bipolar bozukluk bir karakter zayıflığı, şımarıklık ya da kötü yetiştirilme sonucu değildir; biyolojik temeli güçlü bir sağlık sorunudur.

Tanı nasıl konur? Neden geç konur?

Tanıyı psikiyatrist, ayrıntılı görüşme ve mümkünse bir yakından alınan bilgiyle koyar. Kan testi ya da beyin görüntülemesiyle tanı konmaz; bu incelemeler benzer tabloya yol açan bedensel durumları (tiroit hastalıkları gibi) dışlamak için istenebilir.

Araştırmalar, bipolar bozuklukta doğru tanının ilk belirtilerden yıllar sonra konabildiğini gösteriyor.

Tanıyı geciktiren Açıklama
İlk dönemin depresyon olması Kişi depresyon tanısı alır; taşkınlık henüz yaşanmamıştır
Hipomaninin sorun olarak görülmemesi “En verimli dönemimdi”; hekime anlatılmaz
Yardımın yalnızca çökkünlükte aranması Kimse iyi hissederken hekime gitmez
Benzer tablolar Dikkat eksikliği, borderline kişilik örüntüsü, madde kullanımı, kaygı
Damgalanma korkusu Belirtileri gizleme

Depresyon nedeniyle başvururken geçmişteki taşkın dönemleri ve ailedeki bipolar öyküsünü hekime mutlaka söyleyin; tedavi seçimi buna göre değişir.

Bipolar bozukluk tedavisi: İlaç ve psikoterapi

Bipolar bozukluğun temel tedavisi ilaçtır; yalnızca psikoterapiyle tedavi edilmez.

Bileşen Kim Açıklama
Duygudurum dengeleyiciler ve diğer ilaçlar Yalnızca psikiyatrist Dönemleri tedavi eder ve yinelenmesini önler; lityum gibi bazı ilaçlar düzenli kan tahlili gerektirir
Koruyucu tedavi Psikiyatrist İyilik döneminde de sürdürülür; ilacı bırakmak, yinelemenin en sık nedenidir
Psikoeğitim Psikiyatrist, psikolog Bozukluğu, ilaçları, erken uyarı işaretlerini öğrenme; bireysel ya da grup
Bilişsel davranışçı terapi Psikolog, klinik psikolog Depresyon dönemleri, ilaç uyumu, düşünce ve davranış kalıpları
Kişilerarası ve sosyal ritim terapisi Eğitimli uzman Uyku, yemek, etkinlik saatlerinin düzenli tutulması; ilişkisel stresin azaltılması
Aile odaklı terapi Eğitimli uzman Aile içi iletişim, sorun çözme, yineleme planı
Hastaneye yatış Psikiyatri Ağır mani, psikotik belirtiler, intihar riski

Psikologlar ilaç yazmaz ve bipolar bozukluğu tek başına tedavi etmez; psikoterapi, psikiyatri izlemiyle birlikte yürütülür. Araştırmalar, ilaca eklenen psikoeğitim ve psikoterapinin yineleme sıklığını azalttığını gösteriyor.

İlaçlarla ilgili önemli noktalar
İyi hissetmek, ilacın işe yaradığını gösterir; bırakma nedeni değildir
İlaç hekime danışılmadan kesilmez; ani bırakma yineleme riskini artırır
Yan etki varsa hekimle konuşun; çoğu zaman doz ayarı ya da değişiklikle çözülür
Gebelik planı önceden hekimle konuşulur; bazı ilaçlar gebelikte sakıncalıdır
Alkol ve maddeler ilaçların etkisini bozar ve dönemleri tetikler

Depresyonla çalışan uzmanlar depresyon sayfasında yer alıyor; bipolar bozuklukta bu desteğin psikiyatri izlemiyle birlikte alınması gerekir.

Erken uyarı işaretleri ve duygudurum çizelgesi

Her kişinin döneme girerken gösterdiği kendine özgü işaretler vardır; bunlar çoğu zaman her seferinde aynıdır. Erken fark edilen dönem, hekimle yapılan hızlı bir görüşmeyle çoğu zaman önlenebilir.

Taşkınlığa giderken Çökkünlüğe giderken
Uyku süresinin kısalması; yorgun hissetmeme Sabah kalkmakta güçlük
Daha çok konuşma, mesaj, telefon Telefonlara yanıt vermeme
Yeni planlar, projeler, alışveriş İşleri erteleme
Tahammülsüzlük; “herkes yavaş” İlgi kaybı
Dikkat çekici giyim, harcama Kendine bakımda azalma
“Artık ilaca ihtiyacım yok” düşüncesi “Hiç düzelmeyeceğim” düşüncesi

Duygudurum çizelgesi: her akşam bir dakika.

Gün Duygudurum (-3 ile +3) Uyku (saat) İlaç alındı mı Önemli olay
Pazartesi 0 7,5 Evet –
Salı +1 6 Evet Geç saate kadar çalıştım
Çarşamba +2 4 Evet Üç yeni proje fikri

Bu örnekte çarşamba günü hekimi aramak için yeterli nedendir: uyku azalmış, duygudurum yükselmiştir.

Koruyucu yaşam düzeni
Her gün aynı saatte yatıp kalkmak; uyku en güçlü koruyucudur
Gece vardiyası ve uykusuz geçen gecelerden kaçınmak
Düzenli öğün ve hareket
Alkol ve maddelerden uzak durmak
Stresli dönemlerde hekimle sıklaştırılmış görüşme
İyilik döneminde yazılı bir “yineleme planı”: işaretlerim, kimi arayacağım, kredi kartımı kime vereceğim

Yakınlar için rehber

Yapın Yapmayın
Bozukluğu öğrenin; psikoeğitim gruplarına katılın Her duygu değişimini “yine mi başlıyor?” diye yorumlamak
İyilik döneminde birlikte bir plan yapın: erken işaretler, kimin ne yapacağı Dönem içindeyken plan yapmaya çalışmak
Erken işareti fark edince sakin ve somut söyleyin: “Üç gündür çok az uyuyorsun; hekimi arayalım mı?” “Yine manik oldun” diye etiketlemek
Taşkınlık döneminde tartışmaya girmeyin; kısa ve sakin konuşun Büyüklük düşüncelerini mantıkla çürütmeye çalışmak
Mali önlemleri önceden kararlaştırın Dönem içinde zorla kart almaya çalışmak
Depresyon döneminde yanında olun; küçük adımları destekleyin “Silkelen, kendine gel”
İlaç uyumunu destekleyin Hekime danışmadan “bu ilaçlar seni uyuşturuyor, bırak” demek
Kendinize de bakın; destek alın Bütün yükü tek başına taşımak

Acil durumlar: Ağır taşkınlık, gerçeklikle bağın kopması, kendine ya da başkasına zarar verme riski ya da intihar düşüncesi varsa 112’yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun. Kişi yalnız bırakılmamalıdır.

Bipolar bozukluk hakkında doğru bilinen yanlışlar

Yanlış Doğrusu
“Bipolar, ruh hali gün içinde sık değişen kişidir” Dönemler günler ve haftalar sürer
“Mani eğlencelidir” Çoğu zaman öfke, borç, kırılan ilişkiler ve ağır bir çöküşle biter
“Bipolar olanlar çalışamaz, evlenemez” Tedaviyle çoğu kişi çalışır, aile kurar, üretir
“İlaçlar kişiliği siler, yaratıcılığı öldürür” Doğru ayarlanmış tedavi kişiyi kendine döndürür; yaratıcılık dengeli dönemlerde daha verimlidir
“İyileşince ilaç bırakılır” Koruyucu tedavi yinelemeyi önler; karar hekimindir
“Terapiyle, iradeyle, bitkisel ürünlerle geçer” Temel tedavi ilaçtır; bazı bitkisel ürünler taşkınlığı tetikleyebilir
“Bipolar olanlar tehlikelidir” Büyük çoğunluğu şiddet göstermez; asıl risk kişinin kendisine yöneliktir
“Çocuğuma mutlaka geçer” Risk artar ama çoğu çocukta gelişmez

Sık sorulan sorular

Bipolar bozukluk tamamen geçer mi?

Süreğen bir bozukluktur; ancak düzenli tedaviyle dönemler önlenebilir ya da seyrekleşir ve çoğu kişi dengeli bir yaşam sürer.

Bipolar tanısını kim koyar?

Psikiyatrist.

Bipolar bozuklukta psikolog ne yapar?

Psikoeğitim, depresyon dönemleriyle baş etme, erken uyarı planı, yaşam düzeni ve aile çalışması; psikiyatri izlemiyle birlikte.

Bipolar bozukluk ilaçsız tedavi edilir mi?

Hayır. Temel tedavi ilaçtır; psikoterapi tamamlayıcıdır.

Bipolar ile depresyon nasıl ayırt edilir?

Geçmişte mani ya da hipomani dönemi olup olmadığına bakılır. Bu nedenle hekime geçmişteki taşkın dönemleri anlatmak önemlidir.

Bipolar bozuklukta online terapi olur mu?

Psikoeğitim ve izlem görüşmeleri görüntülü yapılabilir; ağır dönemlerde yüz yüze psikiyatri değerlendirmesi gerekir. Ayrıntılar online terapi sayfasında.

İlçenize göre uzmanları görmek için İstanbul psikolog sayfasını inceleyebilirsiniz.

Psikolog Bul logosu
Psikolog Bul

İstanbul'un 39 ilçesinde psikolog bulun.

İstanbul Psikolog

Danışanlar için

Evinizden çıkmadan psikologla görüşün

Türkiye'nin ve dünyanın her yerinden güvenli görüntülü görüşmeyle destek alın. Online görüşme yapan psikologları inceleyin.

Psikologlar için

Psikolog musunuz? Rehbere eklenin

İlçenizde sizi arayan danışanlara görünür olun. Paketleri inceleyin, kayıt formunu doldurun.

İstanbul Psikolog