Davranışsal Bağımlılık Nedir? Kumar, Oyun, İnternet ve Diğerleri

Kısa cevap: Davranışsal bağımlılık, herhangi bir madde kullanılmadan bir davranışın kontrol edilemez hale gelmesi ve olumsuz sonuçlara rağmen sürdürülmesidir. Kumar oynama bozukluğu resmi tanı sınıflandırmalarında yer alır; oyun oynama bozukluğu da Dünya Sağlık Örgütü tarafından tanınmıştır. Alışveriş, internet ve sosyal medya gibi alanlarda da benzer sorunlu kullanım görülebilir. Psikoterapi, tedavide en etkili yöntemlerden biridir.

Bağımlılık denince çoğumuzun aklına alkol, sigara ya da uyuşturucu gelir. Ancak bazı davranışlar da madde bağımlılığına benzer şekilde kişinin hayatını ele geçirebilir. Bu yazıda davranışsal bağımlılığın ne olduğunu, türlerini ve tedavi seçeneklerini ele alıyoruz.

Davranışsal Bağımlılık Ne Demek?

Davranışsal bağımlılık, başlangıçta keyif veren ya da rahatlatan bir davranışın zamanla zorlantılı hale gelmesidir. Kişi davranışı azaltmak ya da bırakmak ister ama başaramaz; davranış işini, ilişkilerini, maddi durumunu ve ruh sağlığını olumsuz etkilemeye başlar. Araştırmalar, bu tür bağımlılıklarda da beynin ödül sisteminin madde bağımlılığına benzer şekilde etkilendiğini gösteriyor.

Türleri

• Kumar bağımlılığı: İddaa, şans oyunları, online bahis ve casino oyunları. Resmi tanı olarak kabul edilir.
• Oyun bağımlılığı: Dijital oyunların kontrol edilemez şekilde oynanması.
• İnternet bağımlılığı: Genel internet kullanımının hayatı ele geçirmesi.
• Sosyal medya bağımlılığı: Kontrol edilemeyen sosyal medya kullanımı.
• Alışveriş bağımlılığı: Zorlantılı harcama ve satın alma.
• Kompulsif cinsel davranış: Cinsel dürtü ve davranışların kontrol edilemez hale gelmesi.
• İş bağımlılığı: Çalışmanın hayatın diğer tüm alanlarını yutması.
• Telefon ve dizi izleme: Sorunlu teknoloji kullanımının farklı görünümleri.

Bunların bir kısmı resmi tanı değildir ve araştırmalar sürmektedir; ancak kişinin yaşadığı sıkıntı gerçektir.

Ortak Belirtiler

• Kontrol kaybı: Planlanandan daha uzun süre ya da daha sık yapmak.
• Zihinsel meşguliyet: Sürekli davranışı düşünmek.
• Tolerans: Aynı etkiyi almak için daha fazlasına ihtiyaç duymak.
• Yoksunluk benzeri belirtiler: Davranış yapılamadığında huzursuzluk ve sinirlilik.
• Olumsuz sonuçlara rağmen devam: Borç, tartışma, iş kaybı olsa bile sürdürmek.
• Gizleme: Davranışı yakınlardan saklamak.
• Kaçış: Zor duygulardan kaçmak için davranışa yönelmek.

Alışkanlık mu, Bağımlılık mı?

Bir davranışı çok yapmak tek başına bağımlılık anlamına gelmez. Önemli olan kontrolün kimde olduğu ve davranışın hayatı ne kadar etkilediğidir. Saatlerce oyun oynayan ama işini, okulunu ve ilişkilerini sürdürebilen biri ile oyun yüzünden okulu bırakan biri aynı durumda değildir. Tanı için genellikle belirtilerin uzun süredir devam etmesi ve ciddi işlev kaybı aranır.

Risk Faktörleri

• Depresyon, kaygı ya da DEHB
• Dürtüsellik ve heyecan arama eğilimi
• Yalnızlık ve sosyal destek eksikliği
• Geçmiş travmalar ve stresli yaşam olayları
• Ailede bağımlılık öyküsü
• Kolay ve sürekli erişim

Tedavi Yöntemleri

1. Bilişsel davranışçı terapi: Tetikleyicileri, düşünce kalıplarını ve başa çıkma becerilerini çalışır.
2. Motivasyonel görüşme: Değişime yönelik içsel motivasyonu güçlendirir.
3. Aile terapisi: Özellikle gençlerde ailenin sürece katılımı önemlidir.
4. Eş zamanlı sorunların tedavisi: Depresyon, kaygı ya da DEHB birlikte ele alınır.
5. Destek grupları: Benzer deneyimleri olan kişilerle paylaşım.

Kumar ve diğer bağımlılıklarla ilgili danışmanlık için Yeşilay Danışma Merkezi’nin 115 numaralı hattına ulaşabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Davranışsal bağımlılıkta yakınların rolü

Kumar, oyun ya da internet bağımlılığı çoğu zaman uzun süre gizli kalır; çünkü madde bağımlılığında olduğu gibi bedensel belirtiler belirgin değildir. Yakınlar genellikle sorunu maddi kayıplar, ilişkilerde uzaklaşma ya da iş ve okul performansındaki düşüşle fark eder.

• Suçlamadan konuşun: Davranışın kişiyi nasıl etkilediğine odaklanın.
• Maddi korumaları devreye alın: Özellikle kumar bağımlılığında ortak hesaplar ve kartlar için önlemler almak gerekebilir.
• Kurtarıcı olmayın: Borçları sürekli kapatmak, davranışın sonuçlarıyla yüzleşmeyi geciktirebilir.
• Kendinize destek alın: Bağımlı bir yakınla yaşamak yorucudur; aile danışmanlığı ya da destek grupları faydalı olabilir.

Davranışsal bağımlılıklar da tedavi edilebilir; bilişsel davranışçı terapi bu alanda en çok araştırılmış yöntemlerden biridir.

Bağımlılık alanında çalışan uzmanlar için İstanbul psikologları listesine göz atabilirsiniz.