Otizm Spektrum Bozukluğu Nedir?

Kısa cevap: Otizm spektrum bozukluğu (OSB), beynin gelişimiyle ilgili, sosyal iletişim ve etkileşimde farklılıklar ile tekrarlayıcı davranışlar ve sınırlı ilgi alanlarıyla kendini gösteren nörogelişimsel bir durumdur. “Spektrum” kelimesi, belirtilerin ve destek ihtiyacının kişiden kişiye çok farklı olabileceğini anlatır. Erken tanı ve eğitim çok önemlidir.

Otizm hakkında son yıllarda daha çok konuşuluyor; ancak hâlâ pek çok yanlış bilgi dolaşıyor. Kimine göre otizmli bireyler hiç konuşmaz, kimine göre hepsi üstün yetenekli çocuklardır. Gerçek çok daha çeşitlidir. Bu yazıda otizm spektrum bozukluğunun ne olduğunu ve temel özelliklerini anlatıyoruz.

Otizm spektrum bozukluğu nedir?

Otizm spektrum bozukluğu, erken çocukluk döneminde belirtileri ortaya çıkan ve yaşam boyu süren bir nörogelişimsel durumdur. Kişinin dünyayı algılama, iletişim kurma ve çevresiyle etkileşime girme biçimini etkiler. Otizm bir hastalık gibi “geçmez”; ancak doğru eğitim ve destekle otizmli bireylerin becerileri büyük ölçüde gelişir ve yaşam kaliteleri artar.

Temel özellikler

1. Sosyal iletişim ve etkileşimde farklılıklar

• Göz teması kurmakta zorlanma
• İsmiyle seslenildiğinde tepki vermeme ya da az tepki verme
• İlgisini paylaşmak için işaret etme ya da gösterme davranışının az olması
• Mimik, jest ve ses tonunu anlamakta ve kullanmakta zorlanma
• Yaşıt ilişkileri kurmakta ve sürdürmekte güçlük
• Hayali oyunlarda sınırlılık

2. Tekrarlayıcı davranışlar ve sınırlı ilgiler

• Ellerini çırpma, sallanma, dönme gibi tekrarlayıcı hareketler
• Oyuncakları sıraya dizme, aynı şekilde düzenleme
• Rutinlere sıkı bağlılık ve değişikliğe karşı yoğun tepki
• Belirli konulara yoğun ve sınırlı ilgi
• Kelimeleri ya da cümleleri tekrarlama (ekolali)

3. Duyusal farklılıklar

Otizmli bireyler seslere, ışıklara, dokulara, kokulara ya da tatlara karşı aşırı duyarlı ya da az duyarlı olabilir. Kalabalık ve gürültülü ortamlar rahatsız edici gelebilir, bazı kıyafet kumaşlarına ya da yemek dokularına tahammül edilemeyebilir.

Neden “spektrum”?

Otizm, her bireyde farklı görünür. Bazı otizmli bireyler hiç konuşmazken bazıları akıcı konuşur ama sosyal kuralları anlamakta zorlanır. Bazılarının zihinsel yetersizliği eşlik ederken bazıları belirli alanlarda ortalamanın üzerinde beceriler gösterebilir. Destek ihtiyacı da hafiften yoğuna kadar değişir. Bu çeşitlilik nedeniyle “spektrum” kavramı kullanılır.

Otizmin nedenleri

Otizmin tek bir nedeni yoktur. Araştırmalar genetik etkenlerin önemli rol oynadığını, beynin erken gelişim döneminde ortaya çıkan farklılıkların belirleyici olduğunu göstermektedir. Bazı çevresel etkenler de risk ile ilişkilendirilmiştir.

Yanlış bilinenler

• Aşılar otizme neden olmaz. Bu iddia kapsamlı bilimsel araştırmalarla çürütülmüştür.
• Otizm kötü ebeveynlikten kaynaklanmaz. Anne-babaların tutumu otizme neden olmaz.
• Otizmli bireyler duygusuz değildir. Duygularını farklı şekilde ifade edebilirler.
• Her otizmli birey üstün yetenekli değildir. Bazılarının özel yetenekleri olabilir, ancak bu genelleme doğru değildir.
• Ekran kullanımı otizme neden olmaz; ancak erken yaşta aşırı ekran maruziyeti dil ve sosyal gelişimi olumsuz etkileyebilir.

Erken tanı neden önemli?

Beyin gelişiminin en hızlı olduğu ilk yıllarda başlanan yoğun ve yapılandırılmış eğitim, dil, iletişim ve sosyal becerilerin gelişiminde büyük fark yaratır. Bu nedenle gelişimsel farklılık fark eden ailelerin beklemeden bir çocuk psikiyatristine veya gelişimsel pediatri uzmanına başvurması önerilir.

Otizm hakkında yanlış bilinenler

Otizm hakkında toplumda yaygın olan bazı yanlış inanışlar, otizmli bireylerin ve ailelerinin damgalanmasına yol açabilir:

• “Otizm kötü ebeveynlikten kaynaklanır.” Otizm nörogelişimsel bir durumdur; ebeveynlik tarzı otizme neden olmaz.
• “Aşılar otizme yol açar.” Kapsamlı bilimsel araştırmalar aşılar ile otizm arasında bir bağlantı olmadığını göstermiştir.
• “Otizmli bireyler duygu hissetmez.” Otizmli bireyler duyguları hisseder; ancak bunları farklı şekillerde ifade edebilir.
• “Tüm otizmli bireyler aynıdır.” Otizm bir spektrumdur; her birey farklı güçlü yönlere ve ihtiyaçlara sahiptir.
• “Otizm tedaviyle tamamen geçer.” Otizm bir hastalık değildir; erken müdahale ise becerilerin gelişimini önemli ölçüde destekler.

Çocuk gelişimi alanında çalışan uzmanlara İstanbul psikolog listesinden ulaşabilirsiniz.