Yas Nedir? Yas Süreci, Belirtileri ve Ne Zaman Destek Alınmalı?

Yas Nedir? Yas Süreci, Belirtileri ve Ne Zaman Destek Alınmalı?

Kısa cevap: Yas, sevilen birinin ölümü ya da önemli bir kaybın ardından yaşanan doğal bir uyum sürecidir; bir hastalık değildir. Üzüntü, özlem, öfke, suçluluk ve bedensel belirtiler dalgalar halinde gelir ve çoğu insanda zamanla hafifler. Yasın belirli bir süresi ve doğru sırası yoktur. Yoğun özlem ve işlev kaybı bir yılı aşkın süre aynı şiddette sürüyorsa uzamış yas söz konusu olabilir ve psikolojik destek yararlıdır.

Yas nedir?

Yas, bir kaybın ardından zihnin, bedenin ve ilişkilerin yeni duruma uyum sağlama sürecidir. En çok ölümle ilişkilendirilir, ancak başka kayıplar da yas doğurur.

Kayıp türü Örnek
Ölüm Eş, anne baba, çocuk, kardeş, arkadaş
Gebelik kaybı Düşük, ölü doğum
İlişkinin bitmesi Boşanma, ayrılık
Sağlık Ağır hastalık tanısı, bir uzvun ya da işlevin kaybı
İş ve statü İşten çıkarılma, emeklilik, iflas
Yer Göç, afet sonrası evini yitirmek
Evcil hayvan Çoğu zaman hafife alınan, gerçek bir kayıp
Belirsiz kayıp Kayıp yakınlar; bunama nedeniyle “varken yitirmek”

Yas, sevginin bedelidir: bağ ne kadar güçlüyse yas o kadar derindir.

Yasın belirtileri: Duygu, düşünce, beden, davranış

Alan Olağan tepkiler
Duygu Üzüntü, özlem, öfke, suçluluk, kaygı, yalnızlık, çaresizlik, uyuşukluk; bazen rahatlama
Düşünce İnanamama, dalgınlık, zihnin kaybedilen kişiyle meşgul olması, “keşke”ler; onun sesini duyar, varlığını hisseder gibi olma
Beden Göğüste sıkışma, boğazda düğüm, iç çekme, yorgunluk, iştah ve uyku değişikliği, bağışıklığın zayıflaması
Davranış Ağlama, içe çekilme, onu arama, eşyalarına dokunma ya da onlardan kaçınma, rüyada görme

Bunların hepsi olağandır. Rahatlama duygusu da (özellikle uzun bir hastalıktan sonra) olağandır ve sevginin azlığını göstermez. Ölen kişinin sesini duyar gibi olmak ya da varlığını hissetmek, yasın ilk dönemlerinde sık bildirilir ve bir ruh hastalığı belirtisi değildir.

Yasın evreleri var mı? Beş evre modeli ve bugünkü bakış

“Yasın beş evresi” (inkâr, öfke, pazarlık, depresyon, kabul) psikiyatrist Elisabeth Kübler-Ross tarafından 1969’da tanımlanmıştır. Model aslında yas tutanları değil, ölümcül hastalık tanısı alan kişilerin tepkilerini anlatıyordu ve yazarı da evrelerin sırayla yaşanmadığını sonradan vurgulamıştır.

Yaygın inanış Araştırmaların gösterdiği
Herkes beş evreden sırayla geçer Tepkiler sıra izlemez; gelir, gider, karışır
Bir evreyi atlamak sağlıksızdır Birçok kişi bazılarını hiç yaşamaz
Yas “kabul” ile biter Yas bitmez; biçim değiştirir
Öfke duymayan yas tutmuyor demektir Yasın tek bir doğru biçimi yoktur

Güncel yaklaşımlar yası evreler yerine görevler ve salınım üzerinden anlatır. Psikolog William Worden’ın dört görevi yaygın kullanılır:

Görev Anlamı
1. Kaybın gerçekliğini kabul etmek “Geri gelmeyecek”
2. Yasın acısını yaşamak Kaçmadan, bastırmadan
3. Onsuz bir dünyaya uyum sağlamak Yeni roller, yeni beceriler
4. Bağı sürdürürken yaşama yeniden katılmak Unutmak değil; onu içinde taşıyarak devam etmek

Yas ne kadar sürer?

Yasın belirli bir süresi yoktur. Çoğu insanda en yoğun dönem ilk altı aydır; acı zamanla hafifler ve dalgaların arası açılır, ama yıllar sonra bile bir şarkı, bir koku ya da bir yıl dönümü özlemi tazeleyebilir.

Dönem Çoğu kişide
İlk günler, haftalar Şok, uyuşukluk, törenlerin koşuşturması
İlk aylar En yoğun acı; çevre desteği azalırken yalnızlık artar
6 ile 12 ay Dalgalar seyrekleşir; gündelik yaşam yeniden kurulur
İlk yıl dönümleri Bayramlar, doğum günü, ölüm yıl dönümü; geçici ağırlaşma
Sonrası Özlem sürer; acının yerini çoğunlukla sıcak bir hüzün alır

“Kırk gün”, “bir yıl” gibi süreler kültürel işaretlerdir; kimsenin yası takvime uymak zorunda değildir. “Hâlâ mı?” sorusu, yas tutanı en çok inciten sorulardandır.

Olağan yas mı, uzamış yas mı, depresyon mu?

Olağan yas Uzamış yas Depresyon
Temel duygu Özlem ve hüzün; dalgalar halinde Dinmeyen, yoğun özlem; kaybı kabul edememe Yaygın çökkünlük ve ilgi kaybı
Olumlu duygu Arada gülmek, keyif almak mümkün Çok az Çok az
Benlik algısı Korunur “Bir parçam öldü” Değersizlik, kendini suçlama
Odak Kaybedilen kişi Kaybedilen kişi Her şey
Süre Zamanla hafifler Bir yılı aşkın süre aynı şiddette En az iki hafta; kayıptan bağımsız da olabilir
İşlev Aşamalı geri dönüş Belirgin kısıtlılık Belirgin kısıtlılık

Uzamış yas bozukluğu, güncel tanı sistemlerinde tanımlanmış bir durumdur ve yas tutanların küçük bir bölümünde görülür. Tanıyı psikiyatrist koyar.

Hemen başvurmayı gerektiren durumlar: kendine zarar verme ya da “onun yanına gitme” düşünceleri, yemeyi ve içmeyi bırakma, alkol ya da ilaç kullanımının artması. Acil durumda 112.

Yası zorlaştıran durumlar

Etken Örnek
Ölümün biçimi Ani, beklenmedik, şiddet içeren; intihar; kaza; afet
Kaybedilen kişi Çocuk kaybı; genç yaşta eş kaybı
İlişkinin niteliği Çok bağımlı ya da çok çatışmalı ilişki; söylenmemiş sözler
Vedalaşamamak Cenazeye katılamamak; bedenin bulunamaması
Tanınmayan yas Düşük, eski eş, gizli ilişki, evcil hayvan; “bunun için mi üzülüyorsun?”
Üst üste kayıplar Kısa sürede birden çok ölüm
Yalnızlık Destek olacak kimsenin bulunmaması
Önceki ruhsal sorunlar Depresyon, kaygı, travma öyküsü
Süren stres Maddi sıkıntı, bakım yükü, hukuki süreçler

Bu etkenlerden biri varsa erken destek almak yerindedir.

Yas terapisi nedir, ne zaman gerekir?

Yas tutan herkesin terapiye ihtiyacı yoktur; çoğu insan yakınlarının desteğiyle bu süreci yaşar. Destek şu durumlarda yararlıdır:

Başvurma zamanı
Aylar geçtiği halde acı hiç hafiflemiyor
Gündelik işler yapılamıyor
Suçluluk ve “keşke”ler zihni bırakmıyor
Kayıp travmatik biçimde gerçekleşti
Konuşacak kimse yok
Kendine zarar verme düşünceleri var
Kişi yalnızca “birine anlatmak” istiyor
Yaklaşım Ne yapılır
Yas danışmanlığı Olağan yasta eşlik: anlatmak, duyguları adlandırmak, görevleri desteklemek
Uzamış yas terapisi Kaybın öyküsünü yeniden anlatma; kaçınılan anı ve yerlere yaklaşma; geleceğe dönük hedefler
Travma odaklı çalışma Ölüm travmatikse; EMDR ya da travma odaklı bilişsel davranışçı terapi
Grup Benzer kaybı yaşayanlarla paylaşım

Bireysel seans 45 ile 60 dakika sürer; çoğu süreç 8 ile 20 seanstır. Uykusuzluk ya da depresyon eşlik ediyorsa psikiyatrist ilaç değerlendirebilir; psikologlar ilaç yazmaz. İlaç yasın kendisini “tedavi etmez”.

Çocuklar yası nasıl yaşar? Ölüm çocuğa nasıl anlatılır?

Çocuklar yası yetişkinler gibi kesintisiz yaşamaz; bir an ağlar, beş dakika sonra oyuna döner. Bu, umursamadıkları anlamına gelmez.

Yaş Ölümü nasıl anlar Sık tepkiler
3 ile 5 Geri dönülebilir sanır; “Ne zaman gelecek?” Aynı soruyu yineleme, yapışma, alt ıslatma
6 ile 9 Kalıcı olduğunu anlamaya başlar; “Benim yüzümden mi?” Korkular, karın ağrısı, okul isteksizliği
10 ile 12 Yetişkine yakın kavrar Ayrıntı soruları, güçlü görünme çabası
Ergen Tam kavrar İçe kapanma, öfke, riskli davranışlar
Söyleyin Söylemeyin
“Dedenin bedeni çalışmayı bıraktı; öldü. Artık geri gelmeyecek.” “Uyudu” (uyku korkusu yaratır)
“Çok hastaydı; doktorlar iyileştiremedi.” “Uzun bir yolculuğa çıktı” (bekler)
“Bu senin suçun değil.” “Allah sevdiklerini yanına alır” (kendi ölümünden korkabilir)
“Ben de üzgünüm; ağlamak normal.” “Ağlama, annen üzülür.”
“Sana ben bakacağım.” Hiçbir şey söylememek

Çocuğun cenazeye katılması, ne olacağı önceden anlatılır ve isterse, çoğu zaman yararlıdır.

Yas tutan birine ne söylenir, ne söylenmez?

Söylemeyin Bunun yerine
“Zaman her şeyin ilacı.” “Çok üzgünüm.”
“Güçlü olmalısın.” “Güçlü olmak zorunda değilsin.”
“En azından acı çekmedi.” “Onu ne kadar sevdiğini biliyorum.”
“Gençsin, yine evlenirsin / çocuğun olur.” “Yanındayım.”
“Ne hissettiğini biliyorum.” “Nasıl hissettiğini anlatmak istersen dinlerim.”
“Bir şeye ihtiyacın olursa ara.” “Perşembe akşamı yemek getiriyorum.”

Ölen kişinin adını anmaktan çekinmeyin; yas tutanlar çoğu zaman onun unutulmasından korkar. Asıl destek ilk haftada değil, herkes gündelik yaşamına döndükten sonraki aylarda gerekir.

İki ayaklı yürümek: Yasta salınım

Araştırmacılar Stroebe ve Schut, sağlıklı yası iki yön arasında gidip gelmek olarak tanımlar.

Kayba dönük Yaşama dönük
Ağlamak, özlemek Faturaları ödemek, işe dönmek
Fotoğraflara bakmak Yeni bir beceri öğrenmek
Mezarı ziyaret etmek Arkadaşlarla buluşmak
Onu anlatmak Bir süreliğine hiç düşünmemek

İkisi de gereklidir. Sürekli kayba dönük kalmak tüketir; sürekli yaşama dönük kalmak acıyı erteler. Bir gün ağlayıp ertesi gün gülmek tutarsızlık değil, yürümenin kendisidir: bir adım o ayak, bir adım bu ayak. Güldüğünüz için suçluluk duymanız gerekmez.

Sık sorulan sorular

Yas kaç ay sürer?

Belirli bir süresi yoktur. En yoğun dönem çoğunlukla ilk altı aydır; acı zamanla hafifler.

Yasta ilaç kullanılır mı?

Yasın kendisi için ilaç önerilmez. Ağır uykusuzluk ya da depresyon eşlik ediyorsa psikiyatrist değerlendirir.

Ölen yakınımın eşyalarını ne zaman kaldırmalıyım?

Hazır olduğunuzda. Aceleye de, yıllarca dokunmamaya da gerek yoktur; bazı eşyaları saklamak bağı sürdürmenin sağlıklı bir yoludur.

Hiç ağlamadım; bu normal mi?

Evet. Herkes yasını farklı yaşar; ağlamamak sevmediğiniz anlamına gelmez.

Evcil hayvanımın ölümü için yas tutmam normal mi?

Evet. Evcil hayvan kaybı gerçek bir kayıptır.

Yas danışmanlığı online alınabilir mi?

Evet; görüntülü görüşmeye uygundur. Ayrıntılar online terapi sayfasında.

Bu alanda çalışan uzmanları travma ve yas sayfasında, ilçenize göre seçenekleri İstanbul psikolog sayfasında bulabilirsiniz.

Psikolog Bul logosu
Psikolog Bul

Türkiye'nin 81 ilinde, il ve ilçenize göre psikolog bulun.

Psikolog Bul İstanbul Psikolog

Danışanlar için

Evinizden çıkmadan psikologla görüşün

Türkiye'nin ve dünyanın her yerinden güvenli görüntülü görüşmeyle destek alın. Online görüşme yapan psikologları inceleyin.

Psikologlar için

Psikolog musunuz? Rehbere eklenin

İlçenizde sizi arayan danışanlara görünür olun. Paketleri inceleyin, kayıt formunu doldurun.

Psikolog Bul