Borderline (Sınırda) Kişilik Bozukluğu: Belirtileri, Nedenleri ve Tedavisi

Borderline (Sınırda) Kişilik Bozukluğu: Belirtileri, Nedenleri ve Tedavisi

Kısa cevap: Borderline kişilik bozukluğu; duygularda hızlı ve yoğun dalgalanma, terk edilme korkusu, inişli çıkışlı ilişkiler, değişken benlik algısı ve dürtüsel davranışlarla seyreden bir ruhsal bozukluktur. Türkçede “sınırda kişilik bozukluğu” olarak da adlandırılır. Tedavi edilebilir bir durumdur: diyalektik davranış terapisi başta olmak üzere bu bozukluk için geliştirilmiş psikoterapilerle belirtiler çoğu kişide belirgin biçimde azalır. Tanıyı psikiyatrist koyar; kendine zarar verme riski varsa acil yardım gerekir.

Borderline kişilik bozukluğu nedir?

Borderline kişilik bozukluğu, kişinin duygularını düzenlemekte, ilişkilerini dengede tutmakta ve tutarlı bir benlik duygusu sürdürmekte belirgin güçlük yaşadığı, genç yetişkinlikte belirginleşen bir örüntüdür.

Bozukluğun özü duygu düzenleme güçlüğüdür: duygular çabuk tetiklenir, çok yoğun yaşanır ve yatışması uzun sürer. Dışarıdan “aşırı tepki” gibi görünen şey, içeride gerçekten dayanılmaz bir acıdır.

Toplumda kabaca yüz kişiden bir ya da ikisinde görülür. Tanı kural olarak yetişkinlikte konur.

Borderline belirtileri: Dokuz ölçüt

Tanı için aşağıdaki dokuz özellikten en az beşinin kalıcı bir örüntü olarak bulunması gerekir.

Ölçüt Örnek
1. Terk edilmekten kaçınmak için yoğun çaba Geç gelen bir mesaj yanıtının “beni bırakıyor” olarak yaşanması
2. İnişli çıkışlı, yoğun ilişkiler Aynı kişiyi önce göklere çıkarma, sonra yerin dibine sokma
3. Kimlik karmaşası “Ben kimim, ne istiyorum?”; hedef ve değerlerin sık değişmesi
4. Kendine zarar verebilecek dürtüsellik Ölçüsüz harcama, riskli cinsellik, madde kullanımı, tıkınırcasına yeme, tehlikeli araç kullanma
5. Yineleyen intihar girişimleri ya da kendine zarar verme Kendini kesme, yakma
6. Duygusal dalgalanma Saatler içinde değişen yoğun üzüntü, öfke, kaygı
7. Süreğen boşluk duygusu “İçim bomboş”
8. Yoğun, denetlenmesi güç öfke Patlamalar; ardından utanç ve suçluluk
9. Stres altında geçici şüphecilik ya da kopma Kendine ya da çevreye yabancılaşma

Bu özelliklerin birkaçı birçok insanda zaman zaman görülür; özellikle ergenlikte. Tanı, yalnızca bir psikiyatristin ayrıntılı değerlendirmesiyle konur. İnternetteki testlerle kendine ya da bir yakınına tanı koymak yanıltıcıdır.

İçeriden nasıl hissedilir?

Diyalektik davranış terapisini geliştiren psikolog Marsha Linehan’ın benzetmesi yaygın olarak kullanılır: borderline kişilik bozukluğu olan insanlar, duygusal açıdan derisi olmayan yanık hastaları gibidir; en hafif dokunuş bile büyük acı verir.

Dışarıdan görünen İçeride yaşanan
“Küçük şeye büyük tepki” Gerçekten dayanılmaz yoğunlukta duygu
“İlgi çekmeye çalışıyor” Acıyı durdurmak için bildiği tek yol
“Manipülasyon yapıyor” Terk edilme dehşeti içinde çaresizce tutunma
“Bir sevip bir nefret ediyor” Aynı kişide hem iyi hem kötüyü birlikte tutamama
“Kararsız, tutarsız” Kim olduğunu bilememe

Bu anlayış davranışı mazur göstermez, ama doğru yanıt vermeyi sağlar.

Borderline neden olur?

Borderline kişilik bozukluğu tek bir nedene bağlı değildir; doğuştan gelen duygusal hassasiyet ile çocukluk ortamının etkileşimiyle gelişir.

Etken Açıklama
Biyolojik yatkınlık Duyguları daha çabuk, daha yoğun ve daha uzun yaşayan bir mizaç; kalıtımın payı vardır
Geçersiz kılan ortam Çocuğun duygularının yok sayıldığı, küçümsendiği ya da cezalandırıldığı ortam: “Abartma”, “Ağlanacak ne var?”
Travmatik yaşantılar İhmal, istismar, erken kayıplar; birçok kişide vardır, ancak herkeste yoktur
Bağlanma sorunları Tutarsız, öngörülemez bakım

Hassas bir çocuk, duygularını anlamlandırmayı öğretmeyen bir ortamda büyüdüğünde, duygularını düzenlemeyi öğrenemez. Bu, anne babayı suçlamak anlamına gelmez; aynı ortam başka mizaçtaki bir çocuk için sorun yaratmayabilir.

Borderline mı, bipolar mı? Karıştırılan durumlar

Borderline kişilik bozukluğu Bipolar bozukluk
Duygu değişimi Saatler içinde; gün içinde birkaç kez Günler, haftalar süren dönemler
Tetikleyici Çoğunlukla ilişkisel: red, eleştiri, ayrılık Çoğu zaman belirgin bir tetikleyici olmadan
Dönemler arası Örüntü süreklidir Dönemler arasında olağan işlev
Yükselme Kısa süreli coşku Mani ya da hipomani: uyku ihtiyacında azalma, hızlanma, büyüklük düşünceleri
Temel tedavi Psikoterapi İlaç; psikoterapi destekleyici

Diğer karışabilen durumlar: karmaşık travma sonrası stres bozukluğu, dikkat eksikliği, depresyon. İkisi birlikte de bulunabilir. Ayırıcı tanıyı psikiyatrist yapar.

Borderline tedavisi: Hangi terapiler işe yarar?

Borderline kişilik bozukluğunun temel tedavisi psikoterapidir. Bu bozukluk için özel olarak geliştirilmiş ve etkililiği araştırmalarla gösterilmiş yaklaşımlar vardır.

Terapi Odak Biçim
Diyalektik davranış terapisi Duygu düzenleme, sıkıntıya dayanma, farkındalık, kişilerarası etkililik becerileri Haftalık bireysel seans ve beceri grubu; kriz anında telefon desteği
Şema terapi Çocuklukta oluşan şemalar ve “modlar”; karşılanmamış ihtiyaçlar Bireysel; uzun süreli
Zihinselleştirmeye dayalı terapi Kendi ve başkalarının zihin durumlarını anlama Bireysel ve grup
Aktarım odaklı psikoterapi Terapistle ilişkide ortaya çıkan örüntüler Bireysel; haftada iki seans
İyi psikiyatrik yönetim Yapılandırılmış, destekleyici izlem Psikiyatrist

Bu bozukluğu tek başına tedavi eden bir ilaç yoktur. Psikiyatrist, eşlik eden depresyon, kaygı ya da yoğun dürtüsellik için ilaç önerebilir. Psikologlar ilaç yazmaz.

Tedavinin ilk hedefi güvenliktir: kendine zarar verme ve intihar davranışlarının azaltılması. Sonra tedaviyi bozan davranışlar, ardından yaşam kalitesi ele alınır.

Tedavi ne kadar sürer, düzelme olur mu?

Borderline kişilik bozukluğunun tedavisi uzun sürelidir: yapılandırılmış programlar çoğunlukla bir yıl ve üzeri sürer. Bu, kısa süreli terapilerin çoğundan (8 ile 20 seans) belirgin biçimde uzundur.

İyi haber şudur: uzun dönemli izleme çalışmaları, borderline kişilik bozukluğu tanısı alan kişilerin büyük bölümünün yıllar içinde tanı ölçütlerini artık karşılamadığını gösteriyor. “Kişilik bozukluğu düzelmez” inancı araştırmalarla çürütülmüştür.

Zamanla en çabuk azalanlar Daha yavaş değişenler
Kendine zarar verme, intihar girişimleri Boşluk duygusu
Dürtüsel davranışlar Terk edilme kaygısı
Öfke patlamaları İş ve sosyal yaşamda süreklilik

Yakınlar için: Nasıl davranmalı?

Yapın Yapmayın
Duyguyu onaylayın: “Çok incindiğini görüyorum” “Abartıyorsun”, “saçmalama”
Davranışa sınır koyun: “Bağırırken konuşamam; sakinleşince devam edelim” Tehdit etmek ya da sınırsız katlanmak
Tutarlı olun; söz verdiğinizi yapın Bir gün çok yakın, bir gün ortadan kaybolmak
Kriz dışındaki zamanlarda da ilgi gösterin Yalnızca kriz anında ilgilenmek
Tedaviyi destekleyin “İlaçla, terapiyle olmaz bu iş”
Kendinize de bakın; destek alın Bütün yükü tek başına taşımak
Kendine zarar verme sözlerini ciddiye alın “Yapmaz, ilgi çekiyor” diye geçiştirmek

Onaylamak, haklı bulmak değildir: duygunun gerçek olduğunu kabul edersiniz, davranışı kabul etmek zorunda değilsiniz.

Kendine zarar verme ya da intihar riski varsa: 112’yi arayın ya da en yakın acil servise gidin.

Duygu fırtınasında dört adım

Diyalektik davranış terapisinde öğretilen “DUR” becerisinin yalın bir uyarlaması; duygu çok yükseldiğinde, pişman olunacak bir şey yapmadan önce:

  1. Dur. Kıpırdama; tepki verme. Duygu harekete geçmek ister; sen bekle.
  2. Bir adım geri çekil. Ortamdan çık; bir nefes al. Karar şimdi verilmek zorunda değil.
  3. Gözle. İçeride ve dışarıda ne oluyor? Hangi duygu, hangi düşünce, bedende nerede?
  4. Bilerek ilerle. “Hedefim ne? Hangi adım işleri daha iyi, hangisi daha kötü yapar?”

Bedeni hızla yatıştırmak için: yüzü soğuk suyla yıkamak, kısa süreli yoğun hareket, nefes verişi uzatmak. Bu beceriler tedavinin yerini tutmaz; bir uzmanla çalışıldığında güçlenir.

Borderline hakkında doğru bilinen yanlışlar

Yanlış Doğrusu
“Tedavisi yok” Etkililiği gösterilmiş terapiler vardır; çoğu kişi düzelir
“Yalnızca kadınlarda görülür” Erkeklerde de görülür; erkeklerde daha az tanınır
“Manipülatif insanlardır” Davranışlar çoğunlukla çaresizlikten doğar, hesaptan değil
“Kendine zarar verenler ilgi istiyor” Çoğu zaman amaç dayanılmaz duyguyu durdurmaktır; risk gerçektir
“Kötü anne babalık yüzünden olur” Yatkınlık ile ortamın etkileşimidir
“İlişki kuramazlar” Tedaviyle dengeli ilişkiler kurulabilir
“Kişilik değişmez” Kişilik örüntüleri zamanla ve tedaviyle değişir

“Borderline” sözcüğünün gündelik dilde hakaret gibi kullanılması, tedavi arayanları yaralar ve başvuruyu geciktirir.

Sık sorulan sorular

Borderline tanısını kim koyar?

Psikiyatrist. Klinik psikologlar değerlendirmeye katkı verir ve psikoterapiyi yürütür.

Borderline ilaçla tedavi edilir mi?

Bozukluğun kendisini tedavi eden bir ilaç yoktur; temel tedavi psikoterapidir. İlaç, eşlik eden belirtiler için kullanılabilir.

Borderline geçer mi?

Uzun dönemde tanı alanların büyük bölümü belirgin biçimde düzelir.

Ergenlerde borderline tanısı konur mu?

Tanı konusunda temkinli davranılır; ancak belirtiler varsa erken destek önemlidir. Çocuk ve ergen psikiyatristine başvurulur.

Borderline olan biriyle ilişki yürür mü?

Tedavi, karşılıklı sınırlar ve sabırla yürüyebilir. Yakınların da destek alması yararlıdır.

Tedavi online yapılabilir mi?

Beceri çalışmaları ve bireysel seanslar görüntülü yürütülebilir; yüksek risk dönemlerinde yüz yüze izlem gerekir. Ayrıntılar online terapi sayfasında.

İlçenize göre uzmanları görmek için İstanbul psikolog sayfasını inceleyebilirsiniz.

Psikolog Bul logosu
Psikolog Bul

İstanbul'un 39 ilçesinde psikolog bulun.

İstanbul Psikolog

Danışanlar için

Evinizden çıkmadan psikologla görüşün

Türkiye'nin ve dünyanın her yerinden güvenli görüntülü görüşmeyle destek alın. Online görüşme yapan psikologları inceleyin.

Psikologlar için

Psikolog musunuz? Rehbere eklenin

İlçenizde sizi arayan danışanlara görünür olun. Paketleri inceleyin, kayıt formunu doldurun.

İstanbul Psikolog