İnatçı Çocuk, İş Kaybı, İş Stresi, Kardeş Kıskançlığı, Kayınvalide Sorunu ve Kronik Ağrı: Altı Konuda Kısa Rehber
Psikolog Bul ·
Kısa cevap: Bu yazı, sık başvurulan altı konuyu özetler. İnatçılık iki-dört yaş arasında gelişimin olağan bir parçasıdır ve seçenek sunmak, emir vermekten daha etkilidir; iş kaybı, gelirin yanında kimlik ve düzen kaybıdır; iş stresi dinlenmeyle geçmiyorsa tükenmişliğe ilerleyebilir; kardeş kıskançlığı yok edilmez, yönetilir; kayınvalide sorunlarında belirleyici olan, eşlerin birbirinin yanında durmasıdır; kronik ağrıda psikolojik yaklaşımlar ağrının “kafada” olduğu anlamına gelmez, ağrıyla yaşamı kolaylaştırır.
Ağrı için bilişsel davranışçı terapi; kabul ve kararlılık terapisi
Çoğu süreç 8-20 seans sürer; bireysel seanslar 45-60, çift ve aile seansları 60-90, çocuk seansları 40-50 dakikadır.
İnatçı çocuk
“İnat”, çoğu zaman çocuğun “Ben ayrı bir kişiyim ve benim de isteklerim var” demesinin yoludur. İki-dört yaş arasında ve ergenliğin başında doruğa çıkar; ikisi de özerkliğin geliştiği dönemlerdir.
Savaşları seçmek: güvenlik ve saygı konularında kararlı, gerisinde esnek
“Hemen şimdi!”
Geçiş öncesi uyarı: “Beş dakika sonra çıkıyoruz”
Açık uçlu soru: “Giyinir misin?”
İki seçenek: “Mavi kazak mı, kırmızı mı?”
Tutarsızlık: bugün yasak, yarın serbest
Tutarlılık; anne babanın ortak tutumu
Ağlayınca vazgeçmek
Sakin kalıp kuralı sürdürmek
Bağırmak, tehdit
Kısa, sakin cümle; göz hizasında
Yalnızca yanlışları görmek
İş birliği yaptığı anı fark etmek
Açlık, uykusuzluk, yorgunluk
Düzenli uyku ve öğün
Çok uzun açıklamalar
“Önce … sonra …”: “Önce pijama, sonra kitap”
Öfke nöbeti sırasında: güvenliği sağlayın, sakin kalın, pazarlık etmeyin, yanında olun; yatışınca sarılın ve kısaca konuşun. Nöbetin ortasında ders verilmez.
“İnatçı” etiketi, çocuğun kendini öyle tanımlamasına yol açar. Aynı özelliğin öbür adı kararlılıktır.
Değerlendirme gerektirir
Altı aydan uzun süren, hemen her gün karşı gelme, öfke ve kin gütme; okulda ve evde
Saldırganlık; eşyalara, hayvanlara zarar verme
Dört beş yaşından sonra sık ve şiddetli öfke nöbetleri
Dikkat, dil ya da gelişimle ilgili kaygılar
Anne babanın tükenmesi
Tanıyı çocuk ve ergen psikiyatristi koyar. Çocuklarla çalışan uzmanlar çocuk ve ergen sayfasında yer alıyor.
İş kaybı
İşini yitirmek, yaşam olayları ölçeklerinde en stresli deneyimler arasında yer alır. Yitirilen yalnızca gelir değildir: günlük düzen, toplumsal konum, iş arkadaşları, “işe yarama” duygusu ve gelecek planı da gider.
Sık yaşananlar
Şok, öfke, haksızlığa uğramışlık
Utanç; çevreden gizleme
“Yetersizim” düşüncesi
Kaygı: maddi yükümlülükler, gelecek
Uyku bozulması; amaçsızlık
Aile içinde gerginlik
Aylar uzadıkça umutsuzluk
Araştırmalar, işsizliğin depresyon ve kaygı riskini belirgin biçimde artırdığını; etkinin süre uzadıkça büyüdüğünü ve yeniden işe girince büyük ölçüde gerilediğini gösteriyor.
Ne yardımcı olur
Nasıl
Günlük yapı
Sabit kalkış saati; giyinmek; planlı gün
İş aramayı “iş” gibi yapmak
Günde belirli saatler; sonra bırakmak. Bütün gün ilan taramak tüketir
Küçük, ölçülebilir hedefler
“İş bulmak” değil; “bugün iki başvuru, bir kişiye mesaj”
Beden
Düzenli hareket; uyku; alkolü sınırlamak
İnsanlar
Çekilmemek; durumu yakınlara söylemek. İşlerin önemli bölümü tanıdıklar aracılığıyla bulunur
Maddi plan
Bütçe; hakları öğrenmek: işsizlik ödeneği ve iş kurumunun danışmanlık hizmetleri için resmi kaynaklara başvurun
Anlamlı uğraş
Kurs, gönüllülük, ertelenmiş bir proje: yeterlik duygusunu korur
Kimliği ayırmak
İşinizi yitirdiniz; değerinizi değil
Aileyle açık konuşmak
Çocuklara yaşına uygun, sakin bilgi
Reddedilme, iş aramanın olağan bir parçasıdır; kişisel bir yargı değildir.
İki haftadan uzun süren çökkünlük, yataktan çıkamama, alkol kullanımında artış ya da “ailem bensiz daha iyi olur” düşüncesi varsa beklemeyin; son durumda hemen 112.
İş stresi
İş stresi, işin talepleri ile kişinin kaynakları ve denetimi arasındaki dengesizlikten doğar. Bir miktar baskı performansı artırır; süregen ve denetimsiz stres ise sağlığı bozar.
Kaynak
Örnek
Aşırı iş yükü; zaman baskısı
Sürekli fazla mesai
Denetim eksikliği
Kararlara katılamamak
Belirsizlik
Rol tanımı net değil; çelişen talepler
Ödül dengesizliği
Çaba görülmüyor
İlişkiler
Çatışma; destek eksikliği; kötü yönetim
Adaletsizlik
Kayırma; eşitsizlik
Değer çatışması
İnanmadığın bir işi yapmak
İş güvencesizliği
İş-yaşam sınırının silinmesi
Gece gelen mesajlar
Psikolojik taciz (mobbing)
Sistemli yıldırma: ayrı bir konudur
Belirtiler
Bedensel
Baş, boyun, sırt ağrısı; mide yakınmaları; uykusuzluk; yorgunluk; sık hastalanma
Duygusal
Sinirlilik, kaygı, isteksizlik
Zihinsel
Unutkanlık; odaklanma güçlüğü; karar verememe
Davranışsal
Kafein, sigara, alkol artışı; ertelemek; işi eve taşımak; “pazar akşamı sendromu”
Stres
Tükenmişlik
Aşırı yüklenme; “çok fazla”
Boşalma; “artık hiçbir şey kalmadı”
Aciliyet, aşırı tepki
Kayıtsızlık, uzaklaşma
Dinlenince düzelir
Tatil yetmez
Üç bileşen: bitkinlik, işe yabancılaşma, yetersizlik duygusu
Ne yardımcı olur
Sınır
Mesai dışı bildirimleri kapatmak; “hayır” diyebilmek; devretmek
Öncelik
Günün en önemli üç işi
Mola
Kısa ve sık aralar; öğle yemeğini masada yememek
Toparlanma
Uyku; hareket; iş dışı uğraş; işten zihnen kopmak
Konuşmak
Yöneticiyle iş yükü hakkında somut bir görüşme
Denetlenebilir olana odaklanmak
Destek
İş arkadaşları; yakınlar
Büyük resim
Sorun siz misiniz, yoksa ortam mı? Bazen çözüm, baş etmeyi öğrenmek değil, koşulları ya da işi değiştirmektir
Kardeş kıskançlığı, çocuğun anne babasının sevgisini ve ilgisini paylaşmak zorunda kalmasına verdiği olağan tepkidir. Bir benzetme: eşiniz eve yeni bir eş getirse ve “Onu çok seveceksin; her şeyini paylaşacaksın” dese ne hissederdiniz?
Yeni kardeşte sık görülenler
Bebeksi davranışlar: alt ıslatma, biberon isteme, bebek gibi konuşma
Anneye yapışma; uyku sorunları
Öfke nöbetleri; inatlaşma
Bebeğe sert davranma: sıkıca sarılma, çimdikleme
“Onu geri götürelim”
İçe kapanma; aşırı uslu görünme
Bebek gelmeden ve geldiğinde
Hazırlık
Yaşına uygun anlatın; bebeklik fotoğraflarını gösterin; büyük değişiklikleri (oda, yatak, kreş) doğumla aynı zamana getirmeyin
İlk karşılaşma
Kucağınız boş olsun; önce büyük çocuğa sarılın
Bire bir zaman
Her gün on on beş dakika, yalnızca onunla, onun seçtiği oyun. En güçlü önlem budur
Duyguyu kabul
“Bebek çok vaktimi alıyor; bu seni kızdırıyor. Kızabilirsin; ama vuramazsın”
Görev, yük değil
Küçük yardımlar isteyin; sorumluluk yüklemeyin
Gerilemeye sabır
Azarlamadan; geçicidir
Güvenlik
Küçük çocuğu bebekle yalnız bırakmayın
Ziyaretçiler
Önce büyük çocuğa ilgi göstermelerini rica edin
Büyüyen kardeşler arasında
Yapmayın
Karşılaştırmak: “Bak ağabeyin nasıl yapıyor”
Rol dağıtmak: “akıllı olan”, “yaramaz olan”
Her kavgada yargıçlık yapmak; “kim başlattı?”
“Sen büyüksün; idare et”
Yapın
Eşit değil, gereksinime göre davranmak: “Herkese ihtiyacı olanı veriyorum”
Her çocuğu kendi özellikleriyle görmek
Kavgada önce izlemek; kendi çözmelerine fırsat vermek; zarar varsa ayırmak
Sorun çözmeyi öğretmek: “İkiniz de bu oyuncağı istiyorsunuz; ne yapabiliriz?”
İş birliğini fark etmek
Her birine özel zaman
Kardeş kavgaları, çocukların pazarlığı, sınırı ve onarımı öğrendiği yerdir. Değerlendirme gerektirenler: sürekli ve ağır fiziksel zarar; bir çocuğun diğerini sistemli biçimde ezmesi; aylarca süren gerileme, içe kapanma ya da saldırganlık. Bu yöntemle çalışan uzmanlar oyun terapisi sayfasında yer alıyor.
Kayınvalide sorunu
“Kayınvalide sorunu” çoğu zaman bir kişi sorunu değil, bir sınır ve bağlılık sorunudur: yeni kurulan ailenin sınırları nerede başlar; eşler kimin yanında durur?
Sık çatışma konuları
Habersiz ziyaretler; evin düzenine karışma
Çocuk yetiştirmeye müdahale
Para, ev, iş kararlarına karışma
Karşılaştırma ve eleştiri: yemek, temizlik, annelik
Eşin annesiyle çok sık görüşmesi; her şeyi anlatması
Bayram, tatil, hafta sonu paylaşımı
Aynı evde ya da aynı binada yaşamak
Torun bakımı: yardım ile yetki karışıklığı
Araştırmalar ve klinik deneyim aynı noktaya işaret eder: çatışmanın şiddetini belirleyen, büyüklerin davranışından çok, eşlerin birbirine verdiği destektir. Eşi tarafından yalnız bırakıldığını hisseden kişi için sorun, artık kayınvalide değil, evliliktir.
İlke
Açıklama
Önce “biz”
Kararlar eşler arasında konuşulur; dışarıya ortak bir tutumla aktarılır
Herkes kendi ailesiyle konuşur
Sınırı, kendi annesine ve babasına evladı söyler. Gelin ya da damat söylediğinde “dışarıdan saldırı” olur
Eşinizi ailenizin önünde savunun
Eleştiriyi sessizce izlemek, onay sayılır
Arada kalmayı reddedin
Eşiniz ile anneniz arasında haberci ve hakem olmayın
Eşinizin ailesini eşinize kötülemeyin
Davranışı anlatın, kişiliği değil: “Annen kötü biri” yerine “Habersiz gelince hazırlıksız yakalanıyorum”
Sınır + sıcaklık
“Sizi görmek istiyoruz; gelmeden önce arar mısınız?”
Somut kurallar
Ziyaret sıklığı, anahtar, çocuk bakımıyla ilgili temel kurallar
Her savaşa girmeyin
Güvenlik ve saygı konularında net; gerisinde esnek
İyi niyeti görün
Müdahalenin altında çoğu zaman “hâlâ gerekli olmak” isteği vardır
Onlara da yer açın
Torunla zaman; danışılan bir konu; ritüeller
Büyükler için de bu bir geçiştir: çocuğunun yaşamındaki ilk sırayı bir başkasına bırakmak. Bunu görmek, sınır koymayı engellemez; tonunu yumuşatır.
Eşinizle bu konuyu konuşamıyorsanız çift terapisi yardımcı olur. Aşağılama, tehdit, denetim ya da şiddet varsa sorun “geçimsizlik” değildir: acil durumda 112, danışma ve destek için Alo 183. Aile içi konularda çalışan uzmanlar aile sorunları sayfasında yer alıyor.
Kronik ağrı
Kronik (süregen) ağrı, üç aydan uzun süren ya da yineleyen ağrıdır: bel ve boyun ağrısı, baş ağrıları, fibromiyalji, eklem ağrıları, sinir ağrıları. Yetişkinlerin yaklaşık beşte birini etkiler.
Akut ağrı bir uyarıdır: “Elini çek.” Kronik ağrıda ise alarm sistemi, doku iyileştikten sonra da çalmayı sürdürür; sinir sistemi ağrıya karşı duyarlılaşır. Ağrı gerçektir; yalnızca artık doku hasarının güvenilir bir ölçüsü değildir.
Korku-kaçınma döngüsü: ağrı → “hareket zarar verir” → hareketten kaçınma → kasların zayıflaması, kondisyon kaybı, yaşamın daralması → daha çok ağrı ve çökkünlük.
Psikolojik yaklaşımlar
İçerik
Ağrı eğitimi
Ağrının sinir sisteminde nasıl işlediğini öğrenmek; “ağrı = hasar” inancını güncellemek
Ağrıyla savaşmak yerine, ağrıya karşın değer verilen yaşamı sürdürmek
Farkındalık temelli yaklaşımlar
Ağrıyla ilişkiyi değiştirmek
Gevşeme, biyolojik geri bildirim
Kas gerginliği
Eşlik eden depresyon, kaygı, uykusuzluğun tedavisi
Etkinlik dengesi
Ağrıya göre değil, plana göre hareket edin: iyi günde aşırıya kaçmayın, kötü günde tümüyle durmayın
Bir etkinliği, ağrıyı alevlendirmeden yapabildiğiniz sürenin biraz altında başlatın; haftalar içinde küçük adımlarla artırın
Kısa ve sık molalar
Hedef çoğu zaman ağrının sıfırlanması değil; ağrının şiddetinin ve yaşam üzerindeki etkisinin azalmasıdır. Psikolojik tedavi önerilmesi, “ağrınız kafanızda” demek değildir: ağrı beyinde işlenir ve beyin, düşünce, duygu ve uykudan etkilenir.
Tıbbi değerlendirme ve tedavi hekimindir (fizik tedavi, algoloji, nöroloji, romatoloji). Yeni başlayan ya da değişen ağrı; güçsüzlük, uyuşma, idrar-dışkı denetiminde bozulma, ateş, açıklanamayan kilo kaybı ya da gece uyandıran ağrı hemen hekim değerlendirmesi gerektirir. İlaçları hekim düzenler; psikologlar ilaç yazmaz. Bu yaklaşımla çalışan uzmanlar kabul ve kararlılık terapisi sayfasında yer alıyor.
Ne zaman uzman desteği?
Durum
Açıklama
İki haftadan uzun süren çökkünlük, umutsuzluk
İş kaybı, ağrı ya da stres bağlamında
Uyku, iştah, işlevde belirgin bozulma
Alkol, ilaç ya da madde ile baş etme
Ağrı kesicilerin hekimin önerdiğinden çok kullanılması dahil
Çocukta altı aydan uzun süren karşı gelme, saldırganlık
Çocuk ve ergen psikiyatristi
Kardeşler arasında ağır fiziksel zarar
Eşler arasında konuşulamayan, yineleyen çatışma
Çift terapisi
Şiddet, tehdit, korku
112; Alo 183
“Yaşamak istemiyorum” düşüncesi
Hemen 112
Tanıyı psikiyatrist koyar; çocuklarda çocuk ve ergen psikiyatristi.
“Hayır” diyen iki yaşındaki neden haklı?
İki yaşındaki bir çocuğun günde kaç kez “hayır” dediğini sayan araştırmacılar olmuş; kaç kez “hayır” duyduğunu sayanlar da. İkinci sayı, birincisinden çok daha büyük: küçük çocuklar, uyanık oldukları her saatte onlarca kez durdurulur, yönlendirilir, engellenir. “Dokunma”, “inme”, “koşma”, “atma”, “bırak.”
Şimdi onun gözünden bakın. Daha bir yıl öncesine dek yürüyemiyordunuz; şimdi koşabiliyorsunuz. Bir şeyi isteyebildiğinizi, seçebildiğinizi, yapabildiğinizi yeni keşfettiniz. Ve tam bu sırada, sizden üç kat uzun insanlar, ayakkabınızı sizin yerinize giydiriyor, kaşığınızı elinizden alıyor, sizi oyunun ortasında kucaklayıp götürüyor.
“Hayır”, bu çocuğun elindeki tek güçtür. Ve ilk kez söylediğinde bir şey keşfeder: bu sözcük işe yarıyor. Dev insanlar duruyor, bakıyor, tepki veriyor.
Gelişim psikolojisi bu döneme “özerkliğe karşı utanç ve kuşku” adını verir: çocuk ya “Yapabilirim” duygusunu geliştirir ya da “Benim isteklerim yanlış” duygusunu.
Bu yüzden “hayır”, bir bozukluk değil, bir gelişim başarısıdır. Aynı çocuk on beş yıl sonra, yanlış bir teklife “hayır” diyebilsin istersiniz.
Onun “hayır”ına yer açmanın yolları
Günde birkaç gerçek seçim: hangi bardak, hangi kitap, hangi yol
“Kendim!” dediğinde, zaman varsa beklemek
Sizin “hayır”larınızı azaltmak: evi güvenli kılın ki her şeye “dokunma” demek gerekmesin
“Hayır” yerine ne yapabileceğini söylemek: “Koşma” değil, “Yürü”
Önemli konularda sakin ve kararlı kalmak: seçim onun, sınır sizin
Bir not: iki yaşındakiler “hayır”ı o kadar sever ki, istedikleri şeye de “hayır” derler. “Dondurma ister misin?” “Hayır!” (Elini uzatarak.) Bu da olağan.
Sık sorulan sorular
İnatçı çocuğa nasıl davranılır?
Az ve net kural koyun; seçenek sunun; güç savaşına girmeyin; iş birliği yaptığı anları fark edin; tutarlı olun.
İş kaybından sonra depresyona girdim; ne yapmalıyım?
Günlük düzeninizi koruyun, çevrenizden çekilmeyin ve iki haftayı aşan çökkünlükte bir uzmana başvurun.
İş stresi ile tükenmişlik arasındaki fark nedir?
Stres aşırı yüklenmedir ve dinlenmeyle düzelir; tükenmişlik boşalmadır ve tatille geçmez.
Kardeş kıskançlığı ne zaman geçer?
Yeni kardeşe uyum çoğunlukla aylar sürer; kardeşler arası rekabet ise çocukluk boyunca, azalarak sürer ve olağandır.
Eşim annesine sınır koymuyor; ne yapabilirim?
Suçlamadan, davranışın size etkisini anlatın ve somut bir istekte bulunun. Konuşulamıyorsa çift terapisi yardımcı olur.
Kronik ağrı için psikoloğa gitmek ağrının psikolojik olduğu anlamına mı gelir?
Hayır. Ağrı gerçektir; psikolojik yaklaşımlar, sinir sisteminin ağrıyı işleyişini ve ağrıyla yaşamı iyileştirir. Görüntülü seçenekler online terapi sayfasında.
İlçenize göre uzmanları görmek için İstanbul psikolog sayfasını inceleyebilirsiniz.
Psikolog Bul
Türkiye'nin 81 ilinde, il ve ilçenize göre psikolog bulun.
Sitemizde daha iyi hizmet sunabilmek için yasal düzenlemelere uygun zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar için Çerez Politikası sayfamıza göz atabilirsiniz.