Mobbing (İş Yerinde Psikolojik Taciz): Belirtileri, Etkileri ve Yapılabilecekler

Mobbing (İş Yerinde Psikolojik Taciz): Belirtileri, Etkileri ve Yapılabilecekler

Kısa cevap: Mobbing, iş yerinde bir kişiye yönelik olarak sistemli biçimde ve uzun süre yinelenen; aşağılama, dışlama, işini zorlaştırma ve yıldırma amaçlı davranışlardır. Tek seferlik bir tartışma ya da sert bir eleştiri mobbing değildir; belirleyici olan süreklilik ve kasıttır. Kaygı, uykusuzluk, depresyon ve bedensel yakınmalara yol açabilir. Yapılacaklar üç koldan yürür: kayıt tutmak ve kurum içi yollar, hukuki danışmanlık ve psikolojik destek. Türkiye’de Alo 170 hattı mobbing konusunda bilgi ve yönlendirme sağlar.

Mobbing nedir?

Mobbing, iş yaşamında bir ya da birkaç kişinin, bir çalışana karşı düşmanca ve etik dışı davranışları sistemli biçimde yinelemesidir. Türkçede “iş yerinde psikolojik taciz”, “bezdiri” ve “yıldırma” sözcükleriyle de karşılanır. Kavramı 1980’lerde İsveçli psikolog Heinz Leymann iş yaşamına taşımıştır.

Ölçüt Açıklama
Süreklilik Tek olay değil; haftalar, aylar boyunca yinelenir
Sistemlilik Rastlantısal değil; bir örüntü vardır
Hedef Belirli bir kişiye yöneliktir
Amaç ya da sonuç Yıldırmak, yalnızlaştırmak, işten uzaklaştırmak
Güç dengesizliği Hedef kişi kendini savunmakta güçlük çeker
Yön Kimden kime
Dikey (yukarıdan aşağıya) Yöneticiden çalışana; en sık görülen
Yatay Eş düzeydeki çalışanlar arasında
Dikey (aşağıdan yukarıya) Çalışanlardan yöneticiye; seyrek

Mobbing, hedef alınan kişinin zayıflığından kaynaklanmaz; çoğu zaman başarılı, çalışkan, dürüst ya da farklı olan kişiler hedef olur.

Mobbing davranışları nelerdir?

Leymann, mobbing davranışlarını beş grupta toplamıştır.

Grup Örnekler
İletişime saldırı Sözünü kesmek; bağırmak; sürekli eleştirmek; konuşmasına izin vermemek; yazılı ve sözlü tehdit
Sosyal ilişkilere saldırı Selam vermemek; toplantılara çağırmamak; yokmuş gibi davranmak; başkalarının onunla konuşmasını engellemek; ayrı bir odaya, kata almak
İtibara saldırı Arkasından konuşmak; asılsız söylenti yaymak; alay etmek; özel yaşamıyla, inancıyla, görünüşüyle, aksanıyla dalga geçmek; “ruhsal sorunu var” imasında bulunmak
Mesleki konuma saldırı Hiç iş vermemek ya da yetişmeyecek kadar iş vermek; niteliğinin çok altında ya da üstünde işler vermek; yetkilerini almak; emeğini sahiplenmek; sürekli hata aramak; bilgi saklamak
Sağlığa saldırı Bedensel olarak ağır işlere zorlamak; fiziksel şiddet tehdidi; cinsel taciz

Fiziksel şiddet ve cinsel taciz, mobbingden bağımsız olarak ayrıca suçtur ve hemen hukuki yollara başvurmayı gerektirir.

Tek tek bakıldığında bu davranışların bazıları önemsiz görünebilir; mobbingi tanımlayan, bunların aylarca yinelenmesidir.

Mobbing mi, çatışma mı, zor yönetici mi?

Her iş yeri sorunu mobbing değildir. Kavramı yerinde kullanmak, hem hukuki süreç hem ruh sağlığı açısından önemlidir.

Durum Mobbing mi? Neden
Bir kez yaşanan sert tartışma Hayır Süreklilik yok
İşinizle ilgili haklı ve saygılı eleştiri Hayır Yöneticinin görevi
Herkese aynı biçimde kaba davranan yönetici Çoğunlukla hayır Hedef belirli bir kişi değil; kötü yönetim
Yoğun iş yükü; herkes için Hayır Çalışma koşulu sorunu
İki çalışan arasında karşılıklı anlaşmazlık Hayır Güç dengesi var; çatışma
Performans düşüklüğü nedeniyle usulüne uygun uyarı Hayır Yönetim hakkı
Aylardır yalnızca size iş verilmemesi, toplantılara çağrılmamanız, hakkınızda söylenti yayılması Evet Sistemli, sürekli, hedefli
İstifaya zorlamak için yapılan sürekli baskı Evet Amaç yıldırmak

Mobbing olmaması, durumun sorun olmadığı anlamına gelmez: kötü yönetim, aşırı iş yükü ve süreğen çatışma da sağlığı bozar ve ele alınmalıdır.

Mobbing nasıl ilerler?

Aşama Ne olur
1. Çatışma Bir anlaşmazlık ya da kıskançlık; çoğu zaman önemsiz görünür
2. Saldırgan eylemler Dışlama, alay, engelleme başlar; hedef kişi neler olduğunu anlamaya çalışır
3. Yönetimin devreye girmesi Yönetim sorunu görmezden gelir ya da hedef kişiyi “sorunlu” olarak görür
4. Damgalama “Geçimsiz”, “aşırı hassas”, “ruhsal sorunu var” etiketleri; kişi gerçekten belirti göstermeye başlar ve bu etiketi “doğrular”
5. İşten uzaklaşma İstifa, işten çıkarılma, uzun süreli rapor, erken emeklilik

Dördüncü aşama en yıkıcı olanıdır: aylarca süren baskı altında kişi gerçekten dalgın, gergin ve hataya açık hale gelir; bu durum, baştaki haksız suçlamaların “kanıtı” gibi sunulur.

Erken aşamada fark etmek ve kayıt tutmaya başlamak bu yüzden önemlidir.

Mobbingin ruh sağlığına etkileri

Alan Belirtiler
Duygu Kaygı, çaresizlik, utanç, öfke, değersizlik; pazar akşamı çöküşü
Düşünce Olayları zihinde sürekli yeniden oynatma; “Ne yaptım?” sorusu; kendinden şüphe; odaklanamama
Beden Uykusuzluk, baş ve mide ağrıları, çarpıntı, tansiyon, yorgunluk, iştah değişikliği
Davranış İşe gitmek istememe; içe kapanma; hata yapma korkusu; alkol ve sigara kullanımında artış
İlişkiler Evde tahammülsüzlük; sürekli iş konuşma ya da hiç konuşmama
Uzun vadede Depresyon, kaygı bozuklukları, travma sonrası stres belirtileri; iş yaşamına güvenin sarsılması

Araştırmalar, uzun süren mobbingin travma sonrası stres belirtilerine benzer bir tabloya yol açabildiğini gösteriyor: işyerini hatırlatan şeylerde yoğun sıkıntı, kâbuslar, sürekli tetikte olma.

En zararlı etkilerden biri kendinden şüphedir: “Belki gerçekten yetersizim; belki abartıyorum.” Mobbing, kişinin kendi algısına güvenini aşındırır. Yaşadığınıza ad koymak, toparlanmanın ilk adımıdır.

Umutsuzluk ya da kendine zarar verme düşünceleri varsa beklemeyin: bir sağlık kuruluşuna başvurun; acil durumda 112.

Mobbinge uğrayan ne yapmalı?

Adım Açıklama
1. Adını koyun “Bu bir örüntü; benim hayal gücüm değil”
2. Kayıt tutun Tarih, saat, yer, kişi, söylenen ve yapılan, tanıklar; ayrıntılar aşağıda
3. Belgeleri saklayın E-postalar, mesajlar, görev yazıları, performans değerlendirmeleri; önceki başarı belgeleri
4. Yazılı iletişime geçin Sözlü talimatları e-postayla teyit edin: “Bugünkü görüşmemizde … istediniz; teyit için yazıyorum”
5. Sınır koymayı deneyin Sakin ve kısa: “Bu biçimde konuşulmasını kabul etmiyorum”
6. Kurum içi yollar Üst yönetim, insan kaynakları, etik kurul; başvurunuzu yazılı yapın ve bir kopyasını saklayın
7. Bilgi ve hukuki danışmanlık Alo 170 (Çalışma ve Sosyal Güvenlik İletişim Merkezi); sendika; iş hukuku alanında bir avukat ya da baro
8. Sağlığınızı belgeleyin Belirtiler için hekime başvurun; sağlık kayıtları hem sizin için hem süreç için önemlidir
9. Destek ağınızı kullanın Güvendiğiniz iş arkadaşları, aile, arkadaşlar
10. Psikolojik destek alın Dayanıklılık ve karar süreci için
Kaçınılacaklar
Öfkeyle istifa etmek; haklarınızı öğrenmeden karar vermeyin
Aynı yöntemle karşılık vermek; sizi haksız konuma düşürebilir
Her şeyi tek başınıza taşımak
Yalnızca sözlü yakınmak
Gizli ses ya da görüntü kaydı konusunda hukuki görüş almadan hareket etmek
Sağlığınız pahasına “dayanmak”

Bu yazı hukuki danışmanlık yerine geçmez; haklarınız, başvuru yolları ve süreler için bir avukata danışın. Hat numaraları ve başvuru yolları değişebilir; güncel bilgiyi resmi kaynaklardan doğrulayın.

Kayıt tutma rehberi

İyi tutulmuş bir kayıt, hem kendi algınıza güveninizi korur hem de kurum içi ve hukuki süreçlerde dayanağınız olur.

Tarih, saat Yer Kim Ne oldu (nesnel) Tanık Belge Etkisi
3 Mart, 10.15 Haftalık toplantı Birim yöneticisi Sunumumun ortasında “Bunu bir çocuk bile yapar” dedi ve sözümü kesti Dört ekip üyesi Toplantı daveti Sunumu tamamlayamadım
5 Mart E-posta Birim yöneticisi Proje yazışmalarından çıkarıldım – E-posta dökümü Bilgiye ulaşamıyorum
11 Mart Ofis Ekip Öğle yemeğine herkes çağrıldı; ben çağrılmadım (üçüncü kez) – – –
İlke Açıklama
Aynı gün yazın Bellek yanıltır
Nesnel yazın “Bana kötü davrandı” değil; söylenen sözcükler ve yapılan davranış
Yorum ve duyguyu ayrı sütuna koyun
Kişisel bir defter ya da kişisel e-posta kullanın İşverenin cihaz ve hesaplarında tutmayın
Belgelerin kopyasını güvenli bir yerde saklayın Gizlilik yükümlülüklerinize dikkat edin; hukuki görüş alın
Olumlu belgeleri de saklayın Önceki övgüler, başarılı değerlendirmeler

Psikolojik destek ne sağlar?

Psikolog mobbingi durduramaz ve hukuki süreç yürütemez; ancak kişinin bu süreci daha sağlam geçirmesine yardım eder.

Katkı Açıklama
Yaşananı anlamlandırma “Sorun bende değil, örüntüde”
Öz değerin onarılması Mobbingin aşındırdığı yeterlik duygusu
Belirtilerle çalışma Kaygı, uykusuzluk, yineleyen düşünceler
Sınır ve iletişim becerileri Sakin ve kararlı yanıt verme
Karar süreci Kalmak, başka birime geçmek, ayrılmak; seçeneklerin bedeli
İş dışı yaşamın korunması Kimliğin yalnızca işten ibaret olmaması
Travma belirtileri Uzun süren mobbing sonrası; gerekirse travma odaklı çalışma
Yeni işe geçiş Güvenin yeniden kurulması

Sık kullanılan yaklaşım bilişsel davranışçı terapidir. Bireysel seans 45 ile 60 dakika sürer; çoğu süreç 8 ile 20 seanstır. Belirtiler ağırsa ya da rapor gerekiyorsa psikiyatriste başvurulur; psikologlar ilaç yazmaz ve iş göremezlik raporu düzenlemez.

Bu alanda çalışan uzmanlar stres ve tükenmişlik sayfasında yer alıyor.

Kalmak mı, gitmek mi?

Bu sorunun tek doğru yanıtı yoktur. İstifa etmek yenilgi, kalmak kahramanlık değildir; ikisi de koşullara göre sağlıklı bir karar olabilir.

Sorular
Kurum içinde beni destekleyecek bir yapı ya da kişi var mı?
Yönetim sorunu çözmeye istekli mi, yoksa parçası mı?
Sağlığım ne durumda; bu koşullarda ne kadar daha dayanabilirim?
Başka birime geçme olanağı var mı?
Mali durumum ve iş bulma olanaklarım nasıl?
Hukuki haklarım neler; ayrılırsam hangilerini yitiririm? (Avukata sorun)
Mücadele etmenin bana bedeli ne olacak; etmemenin bedeli ne?
Beş yıl sonra bu döneme baktığımda hangi kararı vermiş olmak isterdim?

Ayrılmaya karar verirseniz bunu planlı yapın: hukuki görüş alın, haklarınızı öğrenin, mümkünse yeni işi bulduktan sonra ayrılın. Hiçbir iş, sağlığınızdan daha değerli değildir.

Ayrıldıktan sonra öfke, haksızlık duygusu ve “neden ben?” sorusu bir süre sürebilir; bu olağandır ve çalışılabilir.

Tanıklar ve yöneticiler için

Mobbing, tanıkların sessizliğiyle sürer.

Tanıklar için Yöneticiler için
Görmezden gelmeyin; dedikoduya katılmayın Yakınmayı ciddiye alın; “aranızda halledin” demeyin
Hedef kişiye “Gördüm; haksızlık bu” deyin; bu tek cümle çok şey değiştirir Tarafsız ve gizli bir inceleme başlatın
Dışlamaya ortak olmayın: yemeğe çağırın, selam verin Başvuran kişiyi korumaya alın; misilleme olmamasını sağlayın
Tanıklık etmeyi kabul edin Açık bir politika ve başvuru yolu oluşturun
Yapabiliyorsanız yönetime bildirin Kendi davranışınızı gözden geçirin: bağırma, alay, kayırma
Bir gün hedefin siz olabileceğini unutmayın İş yükü, görev tanımı ve belirsizlikleri düzeltin; mobbing kötü yönetilen ortamlarda çoğalır

İşverenlerin, çalışanlarını psikolojik tacize karşı koruma yükümlülüğü vardır.

Sık sorulan sorular

Mobbing sayılması için ne kadar sürmesi gerekir?

Belirli bir süre koşulu olmamakla birlikte, davranışların sistemli ve yineleyen biçimde, haftalar ve aylar boyunca sürmesi aranır. Hukuki değerlendirme için avukata danışın.

Mobbing nasıl kanıtlanır?

Yazışmalar, tanıklar, tutulan kayıtlar, görev ve performans belgeleri, sağlık kayıtları. Hangi kanıtların geçerli olduğunu bir avukattan öğrenin.

Mobbing için nereye başvurulur?

Kurum içi yollar (insan kaynakları, etik kurul), Alo 170, sendika ve hukuki yollar. Güncel başvuru yollarını resmi kaynaklardan doğrulayın.

Mobbing nedeniyle psikolojik rapor alınır mı?

Tıbbi raporu hekim düzenler; belirtileriniz için psikiyatriye başvurabilirsiniz.

Yöneticim çok sert; bu mobbing mi?

Herkese aynı biçimde sert davranıyorsa çoğunlukla kötü yönetimdir. Hedefli, sistemli ve yıldırma amaçlı davranışlar varsa mobbing olabilir.

Mobbing sürecinde online destek alınabilir mi?

Evet; görüntülü görüşme, yoğun ve yıpratıcı bir dönemde kolaylık sağlar. Ayrıntılar online terapi sayfasında.

İlçenize göre uzmanları görmek için İstanbul psikolog sayfasını inceleyebilirsiniz.

Psikolog Bul logosu
Psikolog Bul

Türkiye'nin 81 ilinde, il ve ilçenize göre psikolog bulun.

Psikolog Bul İstanbul Psikolog

Danışanlar için

Evinizden çıkmadan psikologla görüşün

Türkiye'nin ve dünyanın her yerinden güvenli görüntülü görüşmeyle destek alın. Online görüşme yapan psikologları inceleyin.

Psikologlar için

Psikolog musunuz? Rehbere eklenin

İlçenizde sizi arayan danışanlara görünür olun. Paketleri inceleyin, kayıt formunu doldurun.

Psikolog Bul