Özgüven Eksikliği: Nedenleri, Belirtileri ve Özgüveni Geliştirme Yolları

Özgüven Eksikliği: Nedenleri, Belirtileri ve Özgüveni Geliştirme Yolları

Kısa cevap: Özgüven eksikliği, kişinin kendi değerine ve yapabilirliğine ilişkin kalıcı olumsuz inançlar taşıması; kendini yetersiz, başkalarından aşağı ya da sevilmeye layık değil görmesidir. Bir hastalık tanısı değildir, ancak kaygı, depresyon ve ilişki sorunlarının hem nedeni hem sonucu olabilir. Özgüven doğuştan gelen sabit bir özellik değil, deneyimle değişen bir inanç sistemidir. Bilişsel davranışçı yöntemler ve öz şefkat çalışmalarıyla çoğunlukla 8 ile 20 seansta belirgin biçimde güçlenir.

Özgüven nedir? Özgüven, öz saygı, öz yeterlik

Gündelik dilde “özgüven” üç ayrı şey için kullanılır.

Kavram Soru Örnek
Öz saygı (benlik değeri) “Değerli miyim?” “Hata yapsam da sevilmeye layığım”
Öz yeterlik “Bunu yapabilir miyim?” “Bu sunumu hazırlayabilirim”
Özgüven İkisinin gündelik adı “Kendime güveniyorum”

Bir kişi belirli alanlarda çok yeterli (başarılı bir mühendis) ama öz saygısı düşük (“Yine de yeterince iyi değilim”) olabilir. Dışarıdan özgüvenli görünen birçok insan, içeride sürekli kendini kanıtlama çabasındadır.

Sağlıklı öz saygı koşulsuzdur: başarıya, görünüşe, onaya bağlı değildir. Koşullu öz saygı ise her başarısızlıkta sarsılır.

Özgüven eksikliğinin belirtileri

Alan Belirtiler
Düşünce Kendini sert eleştirme; başkalarıyla karşılaştırma; başarıyı şansa, başarısızlığı kendine yorma; övgüyü kabul edememe; “yeterince iyi değilim”
Duygu Utanç, yetersizlik, kaygı, kıskançlık, hüzün
Davranış Fikir söylememe; “hayır” diyememe; yeni şeyler denemekten kaçınma; aşırı özür dileme; onay arama; erteleme ya da mükemmeliyetçilik
Beden dili Göz temasından kaçınma; kısık ses; küçülen duruş
İlişkiler Haklarını savunamama; kötü davranışa katlanma; terk edilme korkusu; kıskançlık; “beni neden sevsin?”
İş ve okul Terfi, zam isteyememe; yetkinliğinin altında işlere razı olma; sınav ve sunum kaygısı

Düşük özgüven her zaman çekingenlik olarak görünmez. Telafi biçimleri de vardır:

Telafi Görünüm
Mükemmeliyetçilik “Kusursuz olursam kimse eksiğimi görmez”
Aşırı çalışma Değeri başarıyla kanıtlama
Herkesi memnun etme Değeri onayla kanıtlama
Üstünlük taslama Başkalarını küçümseyerek kendini yükseltme
Sahtekârlık duygusu “Başarım tesadüf; bir gün anlayacaklar”

Özgüven eksikliği neden oluşur?

Kendimiz hakkındaki temel inançlar çoğunlukla çocukluk ve ergenlikte, yinelenen deneyimlerden çıkarılan sonuçlardır.

Erken deneyim Çıkarılan sonuç
Sürekli eleştiri, kıyaslama: “Ablan senin yaşında…” “Yeterince iyi değilim”
Yalnızca başarıda ilgi görme “Değerim başardıklarım kadar”
Aşırı korunma: “Sen yapamazsın, ben yaparım” “Tek başıma beceremem”
İhmal, ilgisizlik “Önemli değilim”
Duyguların küçümsenmesi “Hissettiklerim yanlış”
Zorbalık, dışlanma, alay “Bende bir tuhaflık var”
İstismar, şiddet “Kötüyüm; bunu hak ettim”
Görünüş, kilo, ten, aksan üzerine yorumlar “Olduğum gibi kabul edilmem”
Öğrenme güçlüğü, dikkat eksikliği gibi fark edilmemiş durumlar “Aptalım”

Yetişkinlikteki yaşantılar da özgüveni sarsabilir: aşağılayıcı bir ilişki, işyerinde mobbing, işsizlik, boşanma, hastalık. Sosyal medyada başkalarının “vitrin” hayatlarıyla kendi “mutfağımızı” karşılaştırmak da güncel bir etkendir.

Bu deneyimler bir açıklamadır, bir yazgı değil: çocukken çıkarılan sonuç, yetişkin gözüyle yeniden incelenebilir.

Düşük özgüveni sürdüren döngü

Psikolog Melanie Fennell’in modeline göre düşük öz saygı kendini doğrulayan bir döngüyle sürer.

Adım Örnek
1. Temel inanç “Yetersizim”
2. Yaşam kuralı “Hata yapmazsam yetersizliğim anlaşılmaz”
3. Tetikleyici durum Toplantıda sunum yapma
4. Kaygılı tahmin “Rezil olacağım”
5. Güvenlik davranışı Kaçınma, aşırı hazırlık, susma
6. Sonuç Ya kaçınılır (inanç sınanmaz) ya da başarı “bu kez paçayı kurtardım” diye yorumlanır
7. Öz eleştiri “Yine beceremedim; hep böyleyim”
8. İnancın pekişmesi “Yetersizim”

Bir de dikkat yanlılığı vardır: zihin, temel inançla uyuşan kanıtları toplar, uyuşmayanları eler. On övgü ve bir eleştiri alan kişi gece eleştiriyi düşünür.

İç eleştirmen: O ses kimin sesi?

Özgüveni düşük olanların çoğunda sürekli yorum yapan sert bir iç ses vardır: “Aptal mısın?”, “Yine batırdın”, “Kimse seni sevmez”.

Bu ses çoğu zaman geçmişte duyulmuş bir sesin yankısıdır: eleştirel bir anne baba, öğretmen, zorba. Kişi bu sesi kendi sesi sanar. Birçok kişi de iç eleştirmenin yararlı olduğuna inanır: “Kendime sert davranmazsam gevşerim.”

İç eleştirmen hakkındaki inanç Araştırmaların gösterdiği
“Kendimi eleştirmezsem tembelleşirim” Öz eleştiri erteleme, kaygı ve vazgeçmeyle; öz şefkat ise hatadan sonra yeniden deneme ile ilişkilidir
“Kendime şefkat göstermek kendimi kandırmaktır” Öz şefkat hatayı yok saymaz; hatayı insan olmanın parçası sayar
“Öz şefkat bencilliktir” Kendine şefkatli insanlar başkalarına da daha şefkatlidir

Öz şefkatin üç bileşeni vardır: kendine nazik olmak, acının ve hatanın herkese ait olduğunu hatırlamak ve duyguyu büyütmeden fark etmek.

İç eleştirmenle çalışmanın ilk adımı onu fark etmek ve adlandırmaktır: “Yine o ses konuşuyor.” Bir ad takmak bile (“Eleştirmen”, “Müfettiş”) araya mesafe koyar.

Özgüven nasıl gelişir? Yedi yol

Özgüven, aynanın karşısında “ben harikayım” diyerek gelişmez; inanılmayan olumlu cümleler, özgüveni düşük kişilerde ters etki yapabilir. Özgüven, deneyimle gelişir.

Yol Nasıl
1. Küçük adımlarla yapmak Kaçınılan şeye en küçük basamağından yaklaşmak; özgüven eylemden önce değil, sonra gelir
2. Kanıt defteri Her akşam o gün iyi yaptığınız, başa çıktığınız ya da birinin size olumlu yaklaştığı üç şeyi yazmak; zihnin elediği kanıtları toplamak
3. Tahmini sınamak “Fikrimi söylersem alay ederler”; söyleyin ve ne olduğunu yazın
4. Öz eleştiriyi yeniden yazmak “Aptalım” yerine “Bir hata yaptım; şunu öğrendim”
5. Sınır koymak Küçük bir “hayır” ile başlamak
6. Karşılaştırmayı azaltmak Sizi kötü hissettiren hesapları takipten çıkmak; kendinizi dünkü halinizle karşılaştırmak
7. Bedene bakmak Uyku, hareket, beslenme; beden iyi olunca zihin de kendine daha adil davranır

Yeni bir temel inanç, eskisinin tam tersi olmak zorunda değildir. “Yetersizim” inancının yerine “Kusursuzum” değil, “Güçlü ve zayıf yanları olan, yeterince iyi bir insanım” konur. İnanılabilir olan kalıcıdır.

Sağlıklı özgüven ile kibir arasındaki fark

Birçok kişi, özgüvenli olursa kibirli olacağından korkar. İkisi birbirinin karşıtıdır.

Sağlıklı özgüven Kibir, büyüklenme
Kaynak İçeriden; koşulsuz değer Dışarıdan; sürekli onay ihtiyacı
Başkalarına bakış “Ben de değerliyim, sen de” “Ben senden üstünüm”
Eleştiri Dinler; işe yararını alır Öfkelenir ya da çöker
Hata Kabul eder, özür diler İnkâr eder, başkasını suçlar
Başkalarının başarısı Sevinebilir Tehdit olarak görür
Sessizlik Rahattır Kendini sürekli anlatma ihtiyacı
Yardım isteme İsteyebilir Zayıflık sayar

Gerçekten özgüvenli insan çoğu zaman sessizdir; kanıtlayacak bir şeyi yoktur. Yüksek sesle üstünlük taslamak, çoğu zaman kırılgan bir öz saygının kalkanıdır.

Çocuklarda özgüven: Anne babalar için

Özgüveni besleyen Özgüveni zedeleyen
Koşulsuz sevgi: “Notun ne olursa olsun seni seviyorum” Sevgiyi başarıya bağlamak
Çabayı ve yöntemi övmek: “Bu problemde üç farklı yol denedin” Kişiliği övmek ya da yermek: “Çok zekisin” / “Tembelsin”
Yaşına uygun sorumluluk: sofra kurma, çantasını hazırlama Her şeyi onun yerine yapmak
Hata yapmasına izin vermek Her hatayı önlemek ya da azarlamak
Seçenek sunmak Her kararı onun adına vermek
Duygusunu kabul etmek “Bunda üzülecek ne var?”
Onu dinlemek; fikrini sormak Sözünü kesmek; başkalarının önünde düzeltmek
Kendi içinde ilerlemesini göstermek Kardeş, kuzen, komşu çocuğuyla kıyaslamak
Davranışı eleştirmek: “Odanı toplamadın” Kişiliği eleştirmek: “Çok dağınıksın”

Araştırmalar, “çok zekisin” gibi yetenek övgülerinin çocukları zor görevlerden kaçınmaya yönelttiğini; çaba ve strateji övgüsünün ise zorluk karşısında dayanıklılığı artırdığını gösteriyor.

Aşırı ve abartılı övgü de işe yaramaz: çocuk gerçek ile abartıyı ayırt eder. Özgüven, övülmekten değil, bir şeyi kendi başına becermekten doğar.

Ne zaman destek alınmalı?

Başvurma zamanı
Özgüven eksikliği iş, okul ya da ilişkilerde sizi durduruyorsa
Kötü davranıldığı halde bir ilişkide ya da işte kalıyorsanız
Sürekli kendini eleştirme sizi tüketiyorsa
Sosyal ortamlardan kaçınıyorsanız
Depresyon ya da kaygı belirtileri eşlik ediyorsa
Kendi başınıza denediniz ve yetmediyse
Yaklaşım Odak
Bilişsel davranışçı terapi Temel inançlar, yaşam kuralları, kaçınma; davranış deneyleri
Şefkat odaklı terapi Utanç ve öz eleştiri; öz şefkat becerileri
Şema terapi Kusurluluk, başarısızlık, onay arayıcılık gibi köklü şemalar
Kabul ve kararlılık terapisi Öz eleştirel düşüncelerden uzaklaşma; değerlere uygun eylem
Grup terapisi Başkalarının gözünden kendini görmek

Bireysel seans 45 ile 60 dakika sürer; çoğu süreç 8 ile 20 seanstır. Çocukluk yaşantılarına dayanan köklü kalıplarda süre uzayabilir.

Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa beklemeyin; bir sağlık kuruluşuna başvurun, acil durumda 112.

Arkadaş testi

Kendinize karşı ne kadar sert olduğunuzu görmenin en hızlı yolu şudur:

  1. Son günlerde kendinizi eleştirdiğiniz bir durumu düşünün. Kendinize ne dediniz? Aynen yazın.
  2. Şimdi, çok sevdiğiniz bir arkadaşınızın aynı durumu yaşadığını ve size anlattığını düşünün. Ona ne derdiniz? Yazın.
  3. İki metni yan yana koyun.
Kendime söylediğim Arkadaşıma söyleyeceğim
“Sunumu berbat ettin; herkes ne kadar beceriksiz olduğunu gördü.” “Bir yerde takıldın, olur. Geri kalanı gayet iyiydi; kimse senin kadar büyütmemiştir.”

Çoğu insan iki metin arasındaki farka şaşırır. Arkadaşınıza söylediğiniz yalan değildir; adil ve şefkatlidir. Bir sonraki sefer, kendinize arkadaşınıza konuşur gibi konuşmayı deneyin. İlk denemelerde yapay gelir; yinelendikçe yerleşir.

Sık sorulan sorular

Özgüven eksikliği bir hastalık mı?

Hayır; bir tanı değildir. Ancak depresyon, sosyal kaygı gibi durumlara eşlik edebilir ve yaşamı belirgin biçimde kısıtlayabilir.

Özgüven sonradan kazanılır mı?

Evet. Özgüven sabit bir özellik değil, deneyimle değişen bir inanç sistemidir.

Özgüven eksikliği nasıl giderilir?

Kaçınılan şeylere küçük adımlarla yaklaşarak, öz eleştiriyi fark edip yeniden yazarak ve gerekirse psikolojik destek alarak.

Özgüven eksikliği için kaç seans gerekir?

Çoğunlukla 8 ile 20 seans.

Çok başarılıyım ama kendimi yetersiz hissediyorum; neden?

Öz yeterlik ile öz saygı ayrı şeylerdir. Değerinizi başarıya bağladıysanız, hiçbir başarı “yeter” hissi vermez.

Özgüven çalışması online yapılabilir mi?

Evet. Ayrıntılar online terapi sayfasında.

Bu alanda çalışan uzmanları özgüven ve benlik sayfasında, ilçenize göre seçenekleri İstanbul psikolog sayfasında bulabilirsiniz.

Psikolog Bul logosu
Psikolog Bul

Türkiye'nin 81 ilinde, il ve ilçenize göre psikolog bulun.

Psikolog Bul İstanbul Psikolog

Danışanlar için

Evinizden çıkmadan psikologla görüşün

Türkiye'nin ve dünyanın her yerinden güvenli görüntülü görüşmeyle destek alın. Online görüşme yapan psikologları inceleyin.

Psikologlar için

Psikolog musunuz? Rehbere eklenin

İlçenizde sizi arayan danışanlara görünür olun. Paketleri inceleyin, kayıt formunu doldurun.

Psikolog Bul