Psikanaliz Nedir? Nasıl Uygulanır, Psikoterapiden Farkı Ne?

Psikanaliz Nedir? Nasıl Uygulanır, Psikoterapiden Farkı Ne?

Kısa cevap: Psikanaliz, Sigmund Freud’un geliştirdiği, ruhsal sorunların kaynağını bilinçdışı çatışmalarda arayan hem bir kuram hem de bir tedavi yöntemidir. Klasik uygulamada kişi divana uzanır, aklına geleni sansürlemeden anlatır ve haftada üç ile beş seans, yıllarca sürer. Bugün çok daha yaygın olan biçimi, aynı kuramdan doğan ve haftada bir ya da iki seansla yüz yüze yürütülen psikodinamik terapidir. Psikanalist olmak için temel meslek eğitiminin üzerine yıllar süren ayrı bir eğitim ve kişisel analiz gerekir.

Psikanaliz nedir?

Psikanaliz, 19. yüzyılın sonunda Viyana’da nörolog Sigmund Freud tarafından geliştirilmiştir. Üç ayrı anlamda kullanılır:

Anlam Açıklama
Bir zihin kuramı Davranışlarımızın büyük bölümünü, farkında olmadığımız istek, korku ve çatışmaların yönlendirdiğini öne sürer
Bir araştırma yöntemi Serbest çağrışım, düşler ve dil sürçmeleri yoluyla bilinçdışını inceler
Bir tedavi yöntemi Bu çatışmaları analist ile kurulan ilişki içinde görünür kılarak çözmeyi hedefler

Temel varsayım şudur: bugünkü sıkıntılarımız, çoğu zaman erken dönem ilişkilerinde biçimlenmiş ve farkında olmadan yinelediğimiz kalıplardan beslenir. Bu kalıplar anlaşıldıkça, kişi yinelemek yerine seçebilir hale gelir.

Psikanalizin hedefi yalnızca belirtiyi gidermek değil, kişinin kendini derinlemesine tanıması ve kişilik düzeyinde değişimdir.

Temel kavramlar: Bilinçdışı, savunmalar, aktarım

Kavram Anlamı Gündelik örnek
Bilinçdışı Farkında olmadığımız, ama davranışı etkileyen düşünce, istek ve anılar Hep aynı tip insana âşık olmak
İd, ego, süperego Dürtüler; gerçeklikle arabuluculuk yapan yan; içselleştirilmiş kurallar ve vicdan “İstiyorum” – “Şimdi sırası değil” – “Ayıp”
Savunma düzenekleri Kaygıdan korunmak için kullanılan, çoğu bilinçdışı yollar Aşağıdaki tablo
Aktarım Geçmişteki önemli kişilere yönelik duygu ve beklentilerin analiste yönelmesi Analistin sessizliğini, soğuk bir babanın ilgisizliği gibi yaşamak
Karşı aktarım Analistin danışana verdiği duygusal tepkiler; bilgi kaynağı olarak kullanılır
Direnç Acı veren malzemeye yaklaşırken ortaya çıkan, farkında olunmayan kaçınma Seansı unutmak; “bugün anlatacak bir şey yok”
Yineleme zorlantısı Çözülmemiş bir yaşantıyı farklı kişilerle yeniden sahnelemek Her işte patronla aynı çatışmayı yaşamak
Savunma Nasıl çalışır
Bastırma Rahatsız eden şeyi farkındalığın dışına itmek
Yadsıma (inkâr) Gerçeği kabul etmemek: “Bir sorun yok”
Yansıtma Kendi duygusunu başkasına atfetmek: “Asıl o beni kıskanıyor”
Yer değiştirme Duyguyu daha güvenli bir hedefe yöneltmek: patrona kızıp evdekilere bağırmak
Mantığa bürüme Kabul edilebilir bir gerekçe uydurmak
Karşıt tepki kurma Duygunun tersini abartarak göstermek
Yüceltme Dürtüyü toplumca değer verilen bir etkinliğe dönüştürmek: öfkeyi spora, acıyı sanata
Mizah Güç bir durumu, gerçeği çarpıtmadan hafifletmek

Savunmalar hastalık değildir; herkes kullanır. Sorun, katı ve olgunlaşmamış savunmaların yaşamı daraltmasıdır.

Psikanaliz seansı nasıl geçer?

Öğe Klasik psikanaliz
Sıklık Haftada 3 ile 5 seans
Süre Her seans 45-50 dakika; toplam süreç çoğunlukla yıllar
Düzen Danışan divana uzanır; analist arkasında, görüş alanının dışında oturur
Temel kural Serbest çağrışım: akla gelen her şeyi, önemsiz, saçma ya da utandırıcı görünse de söylemek
Analistin tutumu Az konuşur; yönlendirmez, öğüt vermez; kendi yaşamından söz etmez
Analistin işi Dinlemek; örüntüleri, dirençleri ve aktarımı yorumlamak
Malzeme Çağrışımlar, düşler, sürçmeler, seans içinde olup bitenler
Çerçeve Sabit gün, saat ve ücret düzeni; kurallar başta konuşulur

Divan neden kullanılır? Göz teması olmadığında kişi, karşısındakinin tepkilerini izlemeyi bırakır ve iç dünyasına daha kolay döner. Analistin geri planda kalması da danışanın ona kendi beklentilerini yansıtmasını (aktarımı) kolaylaştırır.

Analistin sessizliği ilgisizlik değildir; ama herkese iyi gelmez. Daha etkileşimli bir ilişkiye gereksinim duyan kişiler için başka biçimler daha uygundur.

Değişim nasıl olur? Tek bir “aydınlanma anı”ndan çok, aynı kalıbın farklı bağlamlarda yeniden ve yeniden görülüp üzerinde çalışılmasıyla.

Psikanaliz, psikodinamik terapi ve diğer terapiler

Klasik psikanaliz Psikodinamik terapi Bilişsel davranışçı terapi
Sıklık Haftada 3-5 Haftada 1-2 Haftada 1
Süre Yıllar Kısa biçimleri 12-40 seans; uzun biçimleri bir yıl ve üzeri Çoğunlukla 8-20 seans
Düzen Divan Yüz yüze, karşılıklı oturarak Yüz yüze
Terapist Az konuşur, yorumlar Daha etkileşimli Etkin, yapılandırılmış, öğretici
Odak Bilinçdışı; kişilik yapısı Yineleyen ilişki kalıpları; duygular; belirli bir odak Bugünkü düşünce ve davranışlar
Ev ödevi Yok Yok Var
Hedef Derin kendilik bilgisi; yapısal değişim Kalıpların fark edilmesi; belirtilerin azalması Belirtilerin azalması; beceri kazanma

Bugün “psikanalitik” çalışanların büyük çoğunluğu, klasik psikanaliz değil, psikodinamik (ya da psikanalitik yönelimli) terapi uygular. Bu yöntemle çalışan uzmanlar psikodinamik terapi sayfasında yer alıyor.

“Hangisi daha iyi?” sorusunun tek yanıtı yoktur. Belirli bir belirtiyi (panik atak, fobi, takıntı) kısa sürede azaltmak isteyenler için yapılandırılmış terapiler çoğu zaman ilk seçenektir; yineleyen ilişki sorunlarını ve “neden hep aynı şey başıma geliyor” sorusunu anlamak isteyenler için dinamik yaklaşımlar uygundur.

Psikanaliz kimlere uygundur?

Uygun olabilir Açıklama
Yineleyen ilişki kalıpları Aynı tür ilişkiler, aynı tür ayrılıklar
Süregen mutsuzluk, boşluk, anlam arayışı Belirli bir belirtiden çok genel bir sıkıntı
Kişilik düzeyinde güçlükler Uzun süreli çalışma gerektiren örüntüler
Kısa terapilerden yarar görmüş, ama sorunu yineleyen kişiler
Kendini derinlemesine tanımak isteyenler Merak, önemli bir etmendir
Ruh sağlığı alanında çalışanlar Eğitimin parçası olarak
Gerekenler Açıklama
Zaman Haftada birkaç seans, yıllarca
Maddi kaynak Sık ve uzun süreli seanslar önemli bir yüktür
Belirsizliğe dayanma Hızlı yanıt ve somut öneri verilmez
İç gözlem isteği Duygu ve düşünceleri sözcüklere dökebilme
Yeterli yaşam dengesi Akut kriz dönemi uygun bir başlangıç değildir
İlk seçenek değildir Daha uygun olan
Akut kriz, intihar riski Acil psikiyatri değerlendirmesi; 112
Psikotik bozukluklar, bipolar bozukluğun akut dönemleri Psikiyatrik tedavi; destekleyici yaklaşımlar
Ağır bağımlılık Önce bağımlılık tedavisi
Obsesif kompulsif bozukluk, fobiler, panik bozukluğu Maruz bırakma içeren bilişsel davranışçı terapi
Hızlı ve somut çözüm bekleyenler Kısa süreli, yapılandırılmış terapiler

Tanıyı psikiyatrist koyar; psikologlar ilaç yazmaz. Psikanalitik çalışma, gerektiğinde ilaç tedavisiyle birlikte yürütülebilir.

Psikanaliz bilimsel mi? Eleştiriler ve kanıtlar

Psikanaliz, psikolojinin en çok tartışılan yaklaşımıdır.

Eleştiri Açıklama
Sınanması güç Bazı kavramlar, yanlışlanabilecek biçimde tanımlanmamıştır
Vaka temelli Freud’un kuramı, az sayıda hastanın gözlemine dayanır
Dönemin önyargıları Kadınlara ve cinselliğe ilişkin bazı görüşler bugün kabul görmez
Uzun ve pahalı Erişilebilirliği sınırlıdır
Klasik psikanalizin kanıtı sınırlı Yıllar süren, haftada dört seanslık bir tedaviyi kontrollü çalışmayla sınamak çok güçtür
Destekleyen bulgular Açıklama
Psikodinamik terapinin etkililiği Kontrollü çalışmalar ve derlemeler, depresyon, kaygı, bedensel belirti bozuklukları ve kişilik bozukluklarında yararlı olduğunu; etkisinin diğer kanıta dayalı terapilerle benzer düzeyde bulunduğunu bildiriyor
Kalıcılık Bazı çalışmalarda kazanımların tedavi bittikten sonra da sürdüğü, hatta arttığı görülmüştür
Bilinçdışı süreçler Çağdaş bilişsel bilim, zihinsel işleyişin büyük bölümünün farkındalık dışında gerçekleştiğini doğrulamıştır; ancak bu, Freud’un tanımladığı bilinçdışıyla aynı şey değildir
Bağlanma araştırmaları Erken ilişkilerin sonraki ilişkileri etkilediği güçlü biçimde desteklenmiştir
Terapi ilişkisinin önemi Bütün terapi türlerinde sonucu öngören en tutarlı etmenlerden biridir

Özet: Freud’un bazı özgül savları (örneğin gelişim evrelerine ilişkin ayrıntılar) araştırmalarla desteklenmemiş; bazı temel sezgileri ise (bilinçdışı süreçler, erken ilişkilerin etkisi, savunmalar, terapi ilişkisinin gücü) çağdaş psikolojinin parçası olmuştur.

Psikanalist kimdir?

“Psikanalist” adı, uzun ve ayrı bir eğitimi tamamlayanlar için kullanılır.

Eğitimin öğeleri Açıklama
Temel meslek Çoğunlukla psikiyatrist ya da klinik psikolog
Kişisel analiz Adayın kendisi yıllarca, haftada birkaç seans analizden geçer
Kuramsal eğitim Yıllar süren seminerler
Süpervizyonlu vakalar Deneyimli bir analistin denetiminde yürütülen analizler
Kurum Uluslararası psikanaliz kuruluşlarına bağlı dernek ve enstitüler

Eğitim çoğunlukla on yıla yakın sürer. Bu nedenle psikanalist sayısı azdır ve çoğu büyük kentlerde çalışır.

Sorulabilecekler
“Temel mesleğiniz nedir?”
“Psikanaliz eğitiminizi hangi kurumda aldınız; tamamladınız mı, sürüyor mu?”
“Psikanaliz mi, psikanalitik yönelimli terapi mi uyguluyorsunuz?”
“Haftada kaç seans öneriyorsunuz ve neden?”
“Süreç ne kadar sürebilir? Nasıl değerlendireceğiz?”

Birkaç haftalık kurs ya da okuma ile “psikanalist” olunmaz. Psikanalitik kuramdan yararlanan bir psikolog ile eğitimini tamamlamış bir psikanalist aynı şey değildir; ikisi de değerli olabilir, ama farkı bilmek hakkınızdır.

Freud’dan bugüne: Ne değişti?

Psikanaliz tek bir kuram olarak kalmamış, yüz yılı aşkın sürede birçok kola ayrılmıştır.

Yaklaşım Öne çıkan adlar Vurgu
Klasik (dürtü) kuramı Freud Dürtüler, çatışma, bilinçdışı
Ego psikolojisi Anna Freud, Hartmann Savunmalar; uyum
Nesne ilişkileri Melanie Klein, Winnicott, Fairbairn İçselleştirilmiş erken ilişkiler; “yeterince iyi anne”
Kendilik psikolojisi Kohut Empati; kendilik değeri; narsisizm
Bağlanma kuramı Bowlby Bakım verenle bağın yaşam boyu etkisi
Lacancı psikanaliz Lacan Dil; arzu
İlişkisel psikanaliz Mitchell ve diğerleri Terapi, iki kişinin birlikte kurduğu bir ilişkidir
Zihinselleştirme temelli terapi, aktarım odaklı terapi Fonagy; Kernberg Kişilik bozuklukları için yapılandırılmış, araştırmalarla desteklenmiş biçimler

Genel yön: dürtülerden ilişkilere; sessiz ve mesafeli analistten daha etkileşimli bir tutuma; haftada beş seanstan daha esnek düzenlere; vaka anlatılarından kontrollü araştırmalara.

Freud’un kendisi de kuramını yaşamı boyunca defalarca değiştirmiştir.

Gündelik dile sızan psikanaliz

Psikanaliz hakkında ne düşünürseniz düşünün, onun sözcükleriyle konuşuyorsunuz.

Gündelik söz Psikanalitik kaynak
“Bilinçaltıma işlemiş” Bilinçdışı (Freud “bilinçaltı” sözcüğünü tercih etmezdi)
“Egosu çok yüksek” Ego; ama kuramda ego, kibir değil, gerçeklikle arabuluculuk yapan yandır
“İnkâr aşamasında” Yadsıma savunması
“Bastırmış” Bastırma
“Kendi kusurunu bana yansıtıyor” Yansıtma
“Dil sürçmesi; aklından geçeni söyledi” “Freudyen sürçme”
“Baba sorunu var” Erken ilişkilerin etkisi; Oedipus karmaşası
“Anal tip”, “takıntılı titiz” Gelişim evreleri kuramı
“İçindeki çocuk” Sonraki kuşak kuramcılar
“Savunmaya geçti” Savunma düzenekleri

Bir de karikatür: divan, sakallı ve gözlüklü bir adam, “Annenizden söz edin.” Bu imge, yüz yıl önceki bir odanın fotoğrafıdır. Bugünkü psikanalitik çalışmada annenizden de söz edersiniz; ama en çok, şu anda yaşamınızda ve o odada olup bitenlerden.

Freud’un Viyana’daki divanı, üzerindeki İran halısıyla birlikte, bugün Londra’daki evinde, müzede sergileniyor.

Sık sorulan sorular

Psikanaliz kaç yıl sürer?

Klasik psikanaliz çoğunlukla birkaç yıl sürer; haftada üç ile beş seans yapılır.

Psikanaliz ile psikoterapi arasındaki fark nedir?

Psikoterapi geniş bir şemsiye kavramdır; psikanaliz onun en yoğun ve uzun biçimlerinden biridir.

Psikanalizde hep çocukluk mu konuşulur?

Hayır. Bugünkü ilişkiler, düşler, seansta olanlar da konuşulur; çocukluk, bugünü anlamaya yardım ettiği ölçüde.

Psikanalist ilaç yazar mı?

Yalnızca hekimse (psikiyatrist). Psikologlar ilaç yazmaz.

Analist neden az konuşur?

Yönlendirmemek ve danışanın kendi çağrışımlarına yer açmak için. Daha etkileşimli bir çalışma isteyenler için psikodinamik terapi daha uygundur.

Psikanalitik çalışma online yapılır mı?

Psikodinamik terapi görüntülü görüşmeyle yürütülebilir; klasik psikanalizde yüz yüze çalışma tercih edilir, ancak uzaktan uygulamalar da vardır. Ayrıntılar online terapi sayfasında.

İlçenize göre uzmanları görmek için İstanbul psikolog sayfasını inceleyebilirsiniz.

Psikolog Bul logosu
Psikolog Bul

Türkiye'nin 81 ilinde, il ve ilçenize göre psikolog bulun.

Psikolog Bul İstanbul Psikolog

Danışanlar için

Evinizden çıkmadan psikologla görüşün

Türkiye'nin ve dünyanın her yerinden güvenli görüntülü görüşmeyle destek alın. Online görüşme yapan psikologları inceleyin.

Psikologlar için

Psikolog musunuz? Rehbere eklenin

İlçenizde sizi arayan danışanlara görünür olun. Paketleri inceleyin, kayıt formunu doldurun.

Psikolog Bul