Mindfulness (Bilinçli Farkındalık) Nedir? Nasıl Uygulanır, Kimlere İyi Gelir?

Mindfulness (Bilinçli Farkındalık) Nedir? Nasıl Uygulanır, Kimlere İyi Gelir?

Kısa cevap: Mindfulness, dikkati bilerek ve yargılamadan şimdiki ana yöneltme becerisidir; Türkçede bilinçli farkındalık olarak karşılanır. Zihni boşaltmak ya da hep sakin olmak değil, o anda olanı (nefes, beden, düşünce, duygu) fark etmektir. Sekiz haftalık iki program araştırmalarla desteklenmiştir: stres ve süregen ağrıda farkındalık temelli stres azaltma, yineleyen depresyonu önlemede farkındalık temelli bilişsel terapi. Günde on dakikayla başlanabilir; ağır travma, psikoz ya da akut kriz durumlarında bir uzmana danışmadan yoğun uygulama önerilmez.

Mindfulness nedir?

Mindfulness’ı Batı tıbbına taşıyan Jon Kabat-Zinn’in tanımı yaygın olarak kullanılır: dikkati, bilerek, şimdiki ana ve yargılamadan yöneltmek.

Öğe Anlamı
Bilerek Dikkatin nereye gideceğini seçmek; otomatik pilottan çıkmak
Şimdiki ana Geçmişe ve geleceğe değil; şu anda olana
Yargılamadan “İyi-kötü”, “olmalı-olmamalı” demeden; merakla

Kökeni iki bin beş yüz yıllık Budist meditasyon geleneklerine dayanır. Kabat-Zinn 1979’da bu uygulamaları dinsel çerçevesinden ayırarak bir hastanede, süregen ağrı hastaları için sekiz haftalık bir programa dönüştürmüştür. Bugün klinik uygulamalarda dinden bağımsız, laik bir beceri eğitimi olarak öğretilir.

Mindfulness bir özellik (bazı insanlar doğal olarak daha farkındadır), bir durum (şu an farkındayım) ve bir uygulamadır (meditasyon). Uygulamayla gelişen bir beceridir.

Otomatik pilot ve zihnin gezinmesi

Bir araştırmada binlerce kişiye gün içinde rastgele anlarda üç soru soruldu: Şu an ne yapıyorsun? Aklın yaptığın işte mi? Ne kadar mutlusun? Sonuç: insanlar uyanık zamanlarının neredeyse yarısında, yaptıkları işten başka bir şey düşünüyordu ve zihin gezindiğinde, gezinmediği zamana göre daha az mutluydu.

Otomatik pilot Farkındalık
Yemeği fark etmeden bitirmek Tadı, kokuyu, dokuyu fark etmek
Eve nasıl geldiğini hatırlamamak Yolu, adımları, havayı fark etmek
Karşıdaki konuşurken yanıt hazırlamak Dinlemek
Duyguya kapılıp tepki vermek Duyguyu fark edip yanıtı seçmek
Düşünceyi gerçek saymak “Bu bir düşünce” diye görmek

Zihnin gezinmesi kusur değildir; plan yapmayı, yaratıcılığı sağlar. Sorun, gezinen zihnin çoğu zaman geçmişteki pişmanlıklara ve gelecekteki kaygılara gitmesi ve bunu bizim seçmememizdir.

Mindfulness’ın temel hareketi şudur: zihin gezindi; fark ettim; nazikçe geri getirdim. Bu “fark etme ve geri getirme” anı, uygulamanın başarısızlığı değil, tam olarak kendisidir; kas çalıştırmak gibi, her geri getiriş bir tekrardır.

Mindfulness ne değildir? Yaygın yanlışlar

Yanlış Doğrusu
“Zihni boşaltmaktır” Zihin boşalmaz; düşünceler gelir. Amaç, onları fark etmek ve peşlerinden gitmemektir
“Rahatlama tekniğidir” Rahatlama bir yan üründür, hedef değil. Bazen fark edilen şey huzursuzluktur
“Hep sakin ve mutlu olmaktır” Hoş olmayan duyguları da fark etmek ve onlarla kalabilmektir
“Olumlu düşünmektir” Düşünceyi değiştirmeye çalışmaz; olduğu gibi görür
“Dinsel bir uygulamadır” Klinik programlar laiktir; her inançtan ve inançsız kişiler uygular
“Saatlerce bağdaş kurmak gerekir” Sandalyede, on dakika yeterli bir başlangıçtır
“Kabul, boyun eğmek demektir” Kabul, olanı görmektir; sonra ne yapılacağına karar verilir
“Her derde devadır” Bazı durumlarda yararı gösterilmiştir; mucize değildir
“Sorunlardan kaçmaktır” Tam tersi: kaçınılan şeye dikkatle dönmektir
“Bir uygulama indirince olur” Uygulamalar yardımcıdır; eğitmenli programların kanıtı daha güçlüdür

Son yıllarda mindfulness her şeyin çözümü gibi pazarlanıyor. Araştırmacılar bu abartıya karşı uyarıyor: etkiler gerçek, ama ortalamada orta düzeyde; ve stresin kaynağı (aşırı iş yükü, haksızlık, şiddet) değişmediği sürece yalnızca nefes almak çözüm değildir.

Kanıta dayalı programlar: MBSR ve MBCT

Farkındalık Temelli Stres Azaltma (MBSR) Farkındalık Temelli Bilişsel Terapi (MBCT)
Geliştiren Jon Kabat-Zinn, 1979 Segal, Williams ve Teasdale, 1990’lar
Hedef Stres, süregen ağrı ve hastalıkla baş etme Yineleyen depresyonda nüksü önleme
Yapı 8 hafta; haftada 2-2,5 saatlik grup oturumu; bir tam günlük sessiz uygulama; günde yaklaşık 45 dakika ev uygulaması 8 hafta; haftada 2 saatlik grup oturumu; günlük ev uygulaması
İçerik Beden tarama, oturma meditasyonu, farkındalıklı hareket (yumuşak yoga), yürüme meditasyonu Aynı uygulamalar ve bilişsel terapi öğeleri: düşüncelerin olgu olmadığını görme; depresyonun erken işaretlerini tanıma
Kanıt Stres, kaygı, ağrıyla yaşam kalitesinde iyileşme Üç ve daha fazla depresyon dönemi geçirmiş kişilerde nüks riskini belirgin biçimde azalttığı gösterilmiştir; bazı ülkelerin kılavuzlarında önerilir

MBCT, depresyonun ortasındaki kişi için değil, iyileşmiş ve yeniden hastalanmak istemeyen kişi için tasarlanmıştır. Temel fikir: depresyon geçirmiş kişide küçük bir hüzün, eski olumsuz düşünce zincirini otomatik olarak başlatır; farkındalık, bu zinciri erken fark edip içine çekilmemeyi öğretir.

Farkındalık başka kanıta dayalı terapilerin de parçasıdır: diyalektik davranış terapisi (çekirdek beceri) ve kabul ve kararlılık terapisi. Bu yaklaşımla çalışan uzmanlar mindfulness temelli terapi sayfasında yer alıyor.

Mindfulness hangi durumlarda işe yarar?

Alan Kanıt durumu
Yineleyen depresyonda nüksü önleme Güçlü (MBCT)
Stres İyi
Kaygı belirtileri Orta; yararlı
Süregen ağrı Orta; ağrının şiddetinden çok, ağrıyla ilişkiyi ve yaşam kalitesini iyileştirir
Uykusuzluk Destekleyici
Kanser ve süregen hastalıkla yaşam Kaygı, yorgunluk ve yaşam kalitesinde iyileşme
Bağımlılıkta nüksü önleme Destekleyici; “istek dalgasında sörf”
Tıkınırcasına yeme Destekleyici
Tansiyon, bağışıklık gibi bedensel ölçümler Karışık; küçük etkiler
Dikkat ve odaklanma Küçük-orta düzeyde iyileşme
Çocuk ve ergenlerde okul programları Karışık; bazı büyük çalışmalar beklenen yararı göstermemiştir

Genel tablo: farkındalık temelli programlar, bekleme listesiyle karşılaştırıldığında yararlıdır; diğer kanıta dayalı tedavilerle (bilişsel davranışçı terapi, ilaç) karşılaştırıldığında ise çoğunlukla onlara benzer, onlardan üstün olmayan sonuçlar verir.

Ağır depresyon, panik bozukluğu, obsesif kompulsif bozukluk, travma sonrası stres gibi durumlarda tek başına tedavi olarak değil, tedavinin bir parçası olarak düşünülmelidir. Tanıyı psikiyatrist koyar; psikologlar ilaç yazmaz.

Temel uygulamalar: Adım adım

1. Nefes farkındalığı (5-10 dakika)

  1. Sandalyede dik ama rahat oturun; ayaklar yerde.
  2. Dikkatinizi nefesin en belirgin olduğu yere verin: burun delikleri, göğüs ya da karın.
  3. Nefesi değiştirmeye çalışmayın; yalnızca izleyin.
  4. Zihin gezindiğinde (gezinecek), nereye gittiğini fark edin ve nazikçe nefese dönün.
  5. Bunu yüz kez yapmanız gerekirse yüz kez yapın; kendinizi azarlamadan.

2. Beden tarama (10-30 dakika)

  1. Sırtüstü uzanın ya da oturun.
  2. Dikkati ayak parmaklarından başlayarak yavaş yavaş başa doğru gezdirin.
  3. Her bölgede ne varsa fark edin: sıcaklık, gerginlik, karıncalanma ya da hiçbir şey.
  4. Değiştirmeye, gevşetmeye çalışmayın.
  5. Uyuyakalırsanız sorun değil; bir dahaki sefere oturarak deneyin.

3. Üç dakikalık nefes arası

Dakika Ne yapılır
1 Fark et: “Şu an bende ne var?” Düşünceler, duygular, beden duyumları
2 Topla: Dikkati yalnızca nefese ver
3 Genişlet: Dikkati bütün bedene, duruşa, yüze yay

Gün içinde, zor bir an öncesinde ya da sonrasında kullanılabilir.

4. Farkındalıklı yürüyüş

Yavaş yürüyün; ayağın kalkışını, ilerleyişini, yere değişini fark edin.

5. Düşünceleri izleme

Düşünceleri, gökyüzünden geçen bulutlar ya da nehirde akan yapraklar gibi izleyin. İçeriğine girmeyin; “planlama”, “endişe”, “anı” diye adlandırıp bırakın.

Başlarken
Kısa başlayın: günde 5-10 dakika; düzen, süreden önemlidir
Aynı saat, aynı yer
Eğitmenli bir program ya da güvenilir sesli yönlendirmeler işinizi kolaylaştırır
“İyi” ve “kötü” seans yoktur
Sonuç beklemeden yapın; etkiler haftalar içinde, çoğu zaman fark etmeden gelir

Gündelik yaşamda farkındalık

Farkındalık yalnızca minder üzerinde yapılmaz; asıl hedef, gündelik yaşamdır.

An Nasıl
Sabah ilk yudum Çayın, kahvenin sıcaklığını, kokusunu, tadını fark etmek
Duş Suyun sıcaklığı, sesi, sabunun kokusu
Diş fırçalama Otomatik pilottan çıkmak için iyi bir fırsat
Bir öğün İlk üç lokmayı yavaş, ekransız yemek
Yol Kulaklığı çıkarıp çevreyi dinlemek
Kırmızı ışık, kuyruk, asansör Telefon yerine üç nefes
Konuşma Yanıt hazırlamadan dinlemek
Bulaşık Suyun, köpüğün, tabağın dokusu
Zor bir duygu “Şu an öfke var”; bedende nerede?
Yatmadan Günün üç iyi anını hatırlamak

Bir işaret seçin: telefonun çalması, kapı kolu, bir bildirim sesi. Her seferinde bir nefes alıp “Şu an neredeyim?” diye sorun.

Zor duygu için dört adım
Tanı: “Şu an kaygı var.”
İzin ver: İtmeden, olduğu gibi kalmasına izin ver.
Araştır: Bedende nerede? Nasıl bir duyum? Neye ihtiyacı var?
Şefkat göster: “Bu zor; ve geçecek.”

Kimler dikkatli olmalı?

Mindfulness çoğu insan için güvenlidir; ancak yoğun uygulama herkese uygun değildir. Araştırmalar, meditasyon yapanların bir bölümünün zaman zaman hoş olmayan deneyimler (kaygı artışı, bunaltıcı anılar, yabancılaşma) yaşadığını gösteriyor; çoğu hafif ve geçicidir.

Durum Öneri
Travma öyküsü; travma sonrası stres İçe dönmek, bunaltıcı anı ve duyumları açığa çıkarabilir. Travma konusunda eğitimli bir uzmanla; kısa süreli, gözler açık, dış odaklı (sesler, ayak tabanları) uygulamalarla
Akut depresyon dönemi Uzun sessiz uygulamalar ruminasyonu artırabilir; önce tedavi
Psikoz öyküsü, bipolar bozukluk Yoğun inzivalar önerilmez; hekime danışın
Dissosiyasyon (kopma) yaşantıları Uzman eşliğinde; bedene ve çevreye bağlayan uygulamalar
Yoğun kaygı, panik Nefese odaklanmak bazı kişilerde kaygıyı artırır; odağı seslere ya da ayaklara almak
Akut kriz, intihar düşüncesi Meditasyon değil, acil destek: 112
Uzun sessiz inzivalar Deneyimsiz kişiler ve ruhsal sorun öyküsü olanlar için risk daha yüksektir

Uygulama sırasında yoğun sıkıntı olursa: gözlerinizi açın, ayaklarınızı yere bastırın, çevrenizdeki nesneleri adlandırın ve uygulamayı bırakın. Yineliyorsa bir uzmanla konuşun.

Eğitmen seçerken: “mindfulness eğitmeni” resmi bir unvan değildir. MBSR ya da MBCT öğretmenliği için tanımlanmış eğitim yollarını tamamlayıp tamamlamadığını; ruhsal bir sorun için başvuruyorsanız temel mesleğinin ne olduğunu sorun.

“Yapamıyorum; aklım hep kaçıyor”

Bu, yeni başlayanların en sık söylediği cümledir ve bir yanlış anlamaya dayanır.

Sık söylenen Yanıt
“Aklım hiç durmuyor” Durmaz. Bunu fark etmiş olmanız, farkındalığın çalıştığını gösterir
“On saniye bile odaklanamıyorum” Kimse uzun süre odaklanamaz. Uygulama, odaklanmak değil, geri dönmektir
“Sıkılıyorum” Sıkıntıyı fark edin: bedende nasıl bir duyum? O da bir uygulama nesnesidir
“Uykum geliyor” Çoğu insan uykusuzdur; dik oturun, gözleri aralayın ya da günün başka bir saatini deneyin
“Huzursuzlanıyorum” Olağan; kısa tutun; yürüme meditasyonunu deneyin
“Vaktim yok” Üç dakika; diş fırçalarken
“Bir işe yaradığını hissetmiyorum” Etki çoğu zaman minderde değil, gün içinde görünür: bir tepkiyi vermeden önceki yarım saniyelik duraklama
“Doğru mu yapıyorum?” Fark edip geri dönüyorsanız doğru yapıyorsunuz

Spor salonu benzetmesi: ağırlığı kaldırıp indirmek “başarısızlık” değildir; kası çalıştıran harekettir. Zihnin kaçması ve sizin onu geri getirmeniz de dikkat kasının bir tekrarıdır. Aklı çok kaçan kişi, çok tekrar yapıyordur.

Sık sorulan sorular

Mindfulness ile meditasyon aynı şey mi?

Meditasyon bir uygulama ailesidir; mindfulness, hem bir meditasyon türü hem de gündelik yaşama taşınan bir farkındalık becerisidir.

Günde ne kadar uygulama yapmalıyım?

Başlangıç için 5-10 dakika yeterlidir. Sekiz haftalık programlarda günde 30-45 dakika önerilir.

Mindfulness ne kadar sürede etki eder?

Düzenli uygulamayla çoğu kişi birkaç hafta içinde değişiklik fark eder; programlar sekiz haftadır.

Mindfulness depresyonu tedavi eder mi?

Yineleyen depresyonda iyileşme sonrası nüksü önlemede kanıtı güçlüdür. Akut depresyon için hekime ve kanıtı güçlü tedavilere başvurun.

Çocuklar mindfulness yapabilir mi?

Evet; kısa, oyunlaştırılmış uygulamalarla: karnına konan oyuncağı nefesle sallamak, “beş duyu” oyunu.

Mindfulness online öğrenilebilir mi?

Evet; araştırmalar çevrim içi programların da yararlı olduğunu gösteriyor. Bir uzmanla görüntülü çalışma seçenekleri online terapi sayfasında.

İlçenize göre uzmanları görmek için İstanbul psikolog sayfasını inceleyebilirsiniz.

Psikolog Bul logosu
Psikolog Bul

Türkiye'nin 81 ilinde, il ve ilçenize göre psikolog bulun.

Psikolog Bul İstanbul Psikolog

Danışanlar için

Evinizden çıkmadan psikologla görüşün

Türkiye'nin ve dünyanın her yerinden güvenli görüntülü görüşmeyle destek alın. Online görüşme yapan psikologları inceleyin.

Psikologlar için

Psikolog musunuz? Rehbere eklenin

İlçenizde sizi arayan danışanlara görünür olun. Paketleri inceleyin, kayıt formunu doldurun.

Psikolog Bul