Mindfulness (Bilinçli Farkındalık) Nedir? Nasıl Uygulanır, Kimlere İyi Gelir?
Psikolog Bul ·
Kısa cevap: Mindfulness, dikkati bilerek ve yargılamadan şimdiki ana yöneltme becerisidir; Türkçede bilinçli farkındalık olarak karşılanır. Zihni boşaltmak ya da hep sakin olmak değil, o anda olanı (nefes, beden, düşünce, duygu) fark etmektir. Sekiz haftalık iki program araştırmalarla desteklenmiştir: stres ve süregen ağrıda farkındalık temelli stres azaltma, yineleyen depresyonu önlemede farkındalık temelli bilişsel terapi. Günde on dakikayla başlanabilir; ağır travma, psikoz ya da akut kriz durumlarında bir uzmana danışmadan yoğun uygulama önerilmez.
Mindfulness nedir?
Mindfulness’ı Batı tıbbına taşıyan Jon Kabat-Zinn’in tanımı yaygın olarak kullanılır: dikkati, bilerek, şimdiki ana ve yargılamadan yöneltmek.
Öğe
Anlamı
Bilerek
Dikkatin nereye gideceğini seçmek; otomatik pilottan çıkmak
Şimdiki ana
Geçmişe ve geleceğe değil; şu anda olana
Yargılamadan
“İyi-kötü”, “olmalı-olmamalı” demeden; merakla
Kökeni iki bin beş yüz yıllık Budist meditasyon geleneklerine dayanır. Kabat-Zinn 1979’da bu uygulamaları dinsel çerçevesinden ayırarak bir hastanede, süregen ağrı hastaları için sekiz haftalık bir programa dönüştürmüştür. Bugün klinik uygulamalarda dinden bağımsız, laik bir beceri eğitimi olarak öğretilir.
Mindfulness bir özellik (bazı insanlar doğal olarak daha farkındadır), bir durum (şu an farkındayım) ve bir uygulamadır (meditasyon). Uygulamayla gelişen bir beceridir.
Otomatik pilot ve zihnin gezinmesi
Bir araştırmada binlerce kişiye gün içinde rastgele anlarda üç soru soruldu: Şu an ne yapıyorsun? Aklın yaptığın işte mi? Ne kadar mutlusun? Sonuç: insanlar uyanık zamanlarının neredeyse yarısında, yaptıkları işten başka bir şey düşünüyordu ve zihin gezindiğinde, gezinmediği zamana göre daha az mutluydu.
Otomatik pilot
Farkındalık
Yemeği fark etmeden bitirmek
Tadı, kokuyu, dokuyu fark etmek
Eve nasıl geldiğini hatırlamamak
Yolu, adımları, havayı fark etmek
Karşıdaki konuşurken yanıt hazırlamak
Dinlemek
Duyguya kapılıp tepki vermek
Duyguyu fark edip yanıtı seçmek
Düşünceyi gerçek saymak
“Bu bir düşünce” diye görmek
Zihnin gezinmesi kusur değildir; plan yapmayı, yaratıcılığı sağlar. Sorun, gezinen zihnin çoğu zaman geçmişteki pişmanlıklara ve gelecekteki kaygılara gitmesi ve bunu bizim seçmememizdir.
Mindfulness’ın temel hareketi şudur: zihin gezindi; fark ettim; nazikçe geri getirdim. Bu “fark etme ve geri getirme” anı, uygulamanın başarısızlığı değil, tam olarak kendisidir; kas çalıştırmak gibi, her geri getiriş bir tekrardır.
Mindfulness ne değildir? Yaygın yanlışlar
Yanlış
Doğrusu
“Zihni boşaltmaktır”
Zihin boşalmaz; düşünceler gelir. Amaç, onları fark etmek ve peşlerinden gitmemektir
“Rahatlama tekniğidir”
Rahatlama bir yan üründür, hedef değil. Bazen fark edilen şey huzursuzluktur
“Hep sakin ve mutlu olmaktır”
Hoş olmayan duyguları da fark etmek ve onlarla kalabilmektir
“Olumlu düşünmektir”
Düşünceyi değiştirmeye çalışmaz; olduğu gibi görür
“Dinsel bir uygulamadır”
Klinik programlar laiktir; her inançtan ve inançsız kişiler uygular
“Saatlerce bağdaş kurmak gerekir”
Sandalyede, on dakika yeterli bir başlangıçtır
“Kabul, boyun eğmek demektir”
Kabul, olanı görmektir; sonra ne yapılacağına karar verilir
“Her derde devadır”
Bazı durumlarda yararı gösterilmiştir; mucize değildir
“Sorunlardan kaçmaktır”
Tam tersi: kaçınılan şeye dikkatle dönmektir
“Bir uygulama indirince olur”
Uygulamalar yardımcıdır; eğitmenli programların kanıtı daha güçlüdür
Son yıllarda mindfulness her şeyin çözümü gibi pazarlanıyor. Araştırmacılar bu abartıya karşı uyarıyor: etkiler gerçek, ama ortalamada orta düzeyde; ve stresin kaynağı (aşırı iş yükü, haksızlık, şiddet) değişmediği sürece yalnızca nefes almak çözüm değildir.
Kanıta dayalı programlar: MBSR ve MBCT
Farkındalık Temelli Stres Azaltma (MBSR)
Farkındalık Temelli Bilişsel Terapi (MBCT)
Geliştiren
Jon Kabat-Zinn, 1979
Segal, Williams ve Teasdale, 1990’lar
Hedef
Stres, süregen ağrı ve hastalıkla baş etme
Yineleyen depresyonda nüksü önleme
Yapı
8 hafta; haftada 2-2,5 saatlik grup oturumu; bir tam günlük sessiz uygulama; günde yaklaşık 45 dakika ev uygulaması
8 hafta; haftada 2 saatlik grup oturumu; günlük ev uygulaması
İçerik
Beden tarama, oturma meditasyonu, farkındalıklı hareket (yumuşak yoga), yürüme meditasyonu
Aynı uygulamalar ve bilişsel terapi öğeleri: düşüncelerin olgu olmadığını görme; depresyonun erken işaretlerini tanıma
Kanıt
Stres, kaygı, ağrıyla yaşam kalitesinde iyileşme
Üç ve daha fazla depresyon dönemi geçirmiş kişilerde nüks riskini belirgin biçimde azalttığı gösterilmiştir; bazı ülkelerin kılavuzlarında önerilir
MBCT, depresyonun ortasındaki kişi için değil, iyileşmiş ve yeniden hastalanmak istemeyen kişi için tasarlanmıştır. Temel fikir: depresyon geçirmiş kişide küçük bir hüzün, eski olumsuz düşünce zincirini otomatik olarak başlatır; farkındalık, bu zinciri erken fark edip içine çekilmemeyi öğretir.
Farkındalık başka kanıta dayalı terapilerin de parçasıdır: diyalektik davranış terapisi (çekirdek beceri) ve kabul ve kararlılık terapisi. Bu yaklaşımla çalışan uzmanlar mindfulness temelli terapi sayfasında yer alıyor.
Mindfulness hangi durumlarda işe yarar?
Alan
Kanıt durumu
Yineleyen depresyonda nüksü önleme
Güçlü (MBCT)
Stres
İyi
Kaygı belirtileri
Orta; yararlı
Süregen ağrı
Orta; ağrının şiddetinden çok, ağrıyla ilişkiyi ve yaşam kalitesini iyileştirir
Uykusuzluk
Destekleyici
Kanser ve süregen hastalıkla yaşam
Kaygı, yorgunluk ve yaşam kalitesinde iyileşme
Bağımlılıkta nüksü önleme
Destekleyici; “istek dalgasında sörf”
Tıkınırcasına yeme
Destekleyici
Tansiyon, bağışıklık gibi bedensel ölçümler
Karışık; küçük etkiler
Dikkat ve odaklanma
Küçük-orta düzeyde iyileşme
Çocuk ve ergenlerde okul programları
Karışık; bazı büyük çalışmalar beklenen yararı göstermemiştir
Genel tablo: farkındalık temelli programlar, bekleme listesiyle karşılaştırıldığında yararlıdır; diğer kanıta dayalı tedavilerle (bilişsel davranışçı terapi, ilaç) karşılaştırıldığında ise çoğunlukla onlara benzer, onlardan üstün olmayan sonuçlar verir.
Ağır depresyon, panik bozukluğu, obsesif kompulsif bozukluk, travma sonrası stres gibi durumlarda tek başına tedavi olarak değil, tedavinin bir parçası olarak düşünülmelidir. Tanıyı psikiyatrist koyar; psikologlar ilaç yazmaz.
Temel uygulamalar: Adım adım
1. Nefes farkındalığı (5-10 dakika)
Sandalyede dik ama rahat oturun; ayaklar yerde.
Dikkatinizi nefesin en belirgin olduğu yere verin: burun delikleri, göğüs ya da karın.
Nefesi değiştirmeye çalışmayın; yalnızca izleyin.
Zihin gezindiğinde (gezinecek), nereye gittiğini fark edin ve nazikçe nefese dönün.
Bunu yüz kez yapmanız gerekirse yüz kez yapın; kendinizi azarlamadan.
2. Beden tarama (10-30 dakika)
Sırtüstü uzanın ya da oturun.
Dikkati ayak parmaklarından başlayarak yavaş yavaş başa doğru gezdirin.
Her bölgede ne varsa fark edin: sıcaklık, gerginlik, karıncalanma ya da hiçbir şey.
Değiştirmeye, gevşetmeye çalışmayın.
Uyuyakalırsanız sorun değil; bir dahaki sefere oturarak deneyin.
3. Üç dakikalık nefes arası
Dakika
Ne yapılır
1
Fark et: “Şu an bende ne var?” Düşünceler, duygular, beden duyumları
2
Topla: Dikkati yalnızca nefese ver
3
Genişlet: Dikkati bütün bedene, duruşa, yüze yay
Gün içinde, zor bir an öncesinde ya da sonrasında kullanılabilir.
4. Farkındalıklı yürüyüş
Yavaş yürüyün; ayağın kalkışını, ilerleyişini, yere değişini fark edin.
5. Düşünceleri izleme
Düşünceleri, gökyüzünden geçen bulutlar ya da nehirde akan yapraklar gibi izleyin. İçeriğine girmeyin; “planlama”, “endişe”, “anı” diye adlandırıp bırakın.
Başlarken
Kısa başlayın: günde 5-10 dakika; düzen, süreden önemlidir
Aynı saat, aynı yer
Eğitmenli bir program ya da güvenilir sesli yönlendirmeler işinizi kolaylaştırır
“İyi” ve “kötü” seans yoktur
Sonuç beklemeden yapın; etkiler haftalar içinde, çoğu zaman fark etmeden gelir
Gündelik yaşamda farkındalık
Farkındalık yalnızca minder üzerinde yapılmaz; asıl hedef, gündelik yaşamdır.
An
Nasıl
Sabah ilk yudum
Çayın, kahvenin sıcaklığını, kokusunu, tadını fark etmek
Duş
Suyun sıcaklığı, sesi, sabunun kokusu
Diş fırçalama
Otomatik pilottan çıkmak için iyi bir fırsat
Bir öğün
İlk üç lokmayı yavaş, ekransız yemek
Yol
Kulaklığı çıkarıp çevreyi dinlemek
Kırmızı ışık, kuyruk, asansör
Telefon yerine üç nefes
Konuşma
Yanıt hazırlamadan dinlemek
Bulaşık
Suyun, köpüğün, tabağın dokusu
Zor bir duygu
“Şu an öfke var”; bedende nerede?
Yatmadan
Günün üç iyi anını hatırlamak
Bir işaret seçin: telefonun çalması, kapı kolu, bir bildirim sesi. Her seferinde bir nefes alıp “Şu an neredeyim?” diye sorun.
Zor duygu için dört adım
Tanı: “Şu an kaygı var.”
İzin ver: İtmeden, olduğu gibi kalmasına izin ver.
Araştır: Bedende nerede? Nasıl bir duyum? Neye ihtiyacı var?
Şefkat göster: “Bu zor; ve geçecek.”
Kimler dikkatli olmalı?
Mindfulness çoğu insan için güvenlidir; ancak yoğun uygulama herkese uygun değildir. Araştırmalar, meditasyon yapanların bir bölümünün zaman zaman hoş olmayan deneyimler (kaygı artışı, bunaltıcı anılar, yabancılaşma) yaşadığını gösteriyor; çoğu hafif ve geçicidir.
Durum
Öneri
Travma öyküsü; travma sonrası stres
İçe dönmek, bunaltıcı anı ve duyumları açığa çıkarabilir. Travma konusunda eğitimli bir uzmanla; kısa süreli, gözler açık, dış odaklı (sesler, ayak tabanları) uygulamalarla
Akut depresyon dönemi
Uzun sessiz uygulamalar ruminasyonu artırabilir; önce tedavi
Psikoz öyküsü, bipolar bozukluk
Yoğun inzivalar önerilmez; hekime danışın
Dissosiyasyon (kopma) yaşantıları
Uzman eşliğinde; bedene ve çevreye bağlayan uygulamalar
Yoğun kaygı, panik
Nefese odaklanmak bazı kişilerde kaygıyı artırır; odağı seslere ya da ayaklara almak
Akut kriz, intihar düşüncesi
Meditasyon değil, acil destek: 112
Uzun sessiz inzivalar
Deneyimsiz kişiler ve ruhsal sorun öyküsü olanlar için risk daha yüksektir
Uygulama sırasında yoğun sıkıntı olursa: gözlerinizi açın, ayaklarınızı yere bastırın, çevrenizdeki nesneleri adlandırın ve uygulamayı bırakın. Yineliyorsa bir uzmanla konuşun.
Eğitmen seçerken: “mindfulness eğitmeni” resmi bir unvan değildir. MBSR ya da MBCT öğretmenliği için tanımlanmış eğitim yollarını tamamlayıp tamamlamadığını; ruhsal bir sorun için başvuruyorsanız temel mesleğinin ne olduğunu sorun.
“Yapamıyorum; aklım hep kaçıyor”
Bu, yeni başlayanların en sık söylediği cümledir ve bir yanlış anlamaya dayanır.
Sık söylenen
Yanıt
“Aklım hiç durmuyor”
Durmaz. Bunu fark etmiş olmanız, farkındalığın çalıştığını gösterir
“On saniye bile odaklanamıyorum”
Kimse uzun süre odaklanamaz. Uygulama, odaklanmak değil, geri dönmektir
“Sıkılıyorum”
Sıkıntıyı fark edin: bedende nasıl bir duyum? O da bir uygulama nesnesidir
“Uykum geliyor”
Çoğu insan uykusuzdur; dik oturun, gözleri aralayın ya da günün başka bir saatini deneyin
“Huzursuzlanıyorum”
Olağan; kısa tutun; yürüme meditasyonunu deneyin
“Vaktim yok”
Üç dakika; diş fırçalarken
“Bir işe yaradığını hissetmiyorum”
Etki çoğu zaman minderde değil, gün içinde görünür: bir tepkiyi vermeden önceki yarım saniyelik duraklama
“Doğru mu yapıyorum?”
Fark edip geri dönüyorsanız doğru yapıyorsunuz
Spor salonu benzetmesi: ağırlığı kaldırıp indirmek “başarısızlık” değildir; kası çalıştıran harekettir. Zihnin kaçması ve sizin onu geri getirmeniz de dikkat kasının bir tekrarıdır. Aklı çok kaçan kişi, çok tekrar yapıyordur.
Sık sorulan sorular
Mindfulness ile meditasyon aynı şey mi?
Meditasyon bir uygulama ailesidir; mindfulness, hem bir meditasyon türü hem de gündelik yaşama taşınan bir farkındalık becerisidir.
Günde ne kadar uygulama yapmalıyım?
Başlangıç için 5-10 dakika yeterlidir. Sekiz haftalık programlarda günde 30-45 dakika önerilir.
Mindfulness ne kadar sürede etki eder?
Düzenli uygulamayla çoğu kişi birkaç hafta içinde değişiklik fark eder; programlar sekiz haftadır.
Mindfulness depresyonu tedavi eder mi?
Yineleyen depresyonda iyileşme sonrası nüksü önlemede kanıtı güçlüdür. Akut depresyon için hekime ve kanıtı güçlü tedavilere başvurun.
Sitemizde daha iyi hizmet sunabilmek için yasal düzenlemelere uygun zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar için Çerez Politikası sayfamıza göz atabilirsiniz.